Wortel- en gebroken functies
Lesnotities
Definitie
Bij y = a√(x − p) + q begint de grafiek in het punt (p, q). Wat onder de wortel staat moet 0 of meer zijn, dus het domein is x ≥ p. Een wortel is nooit negatief: bij a > 0 gaat de grafiek omhoog (bereik y ≥ q), bij a < 0 omlaag (bereik y ≤ q). Het spiegelbeeld √(p − x) gaat naar links.
Voorbeeld
begint in , dus en . Bij :
Regel
De liggende parabool
De grafiek van y = √x is de bovenste helft van de liggende parabool x = y². De onderste helft zou y = −√x zijn. Een wortel geeft maar één antwoord, het antwoord dat 0 of meer is.
Voorbeeld
Het punt ligt op de bovenste helft, op de onderste; √9 is alleen 3:
Regel
Wortelvergelijkingen
Zet de wortel alleen aan één kant, kwadrateer beide kanten, los de nieuwe vergelijking op en controleer het antwoord dan in de oorspronkelijke vergelijking. Een wortel is nooit negatief: als de wortel alleen gelijk is aan een negatief getal, is er geen oplossing.
Voorbeeld
: wortel alleen , kwadrateer , dus :
Let op!
Een valse oplossing
Door te kwadrateren kan er een antwoord bijkomen dat de wortelvergelijking niet heeft: (−3)² en 3² zijn allebei 9. Vul de antwoorden dus altijd terug in de oorspronkelijke vergelijking. Een antwoord dat niet klopt is een valse oplossing en vervalt.
Voorbeeld
geeft , dus of . ✔ : . ✘ : , niet −1:
Definitie
Omgekeerd evenredig
Als x twee keer zo groot wordt, wordt y half zo groot: het product x · y blijft hetzelfde getal k. Dan is y = k/x. Een tabel is omgekeerd evenredig als elk paar hetzelfde product geeft. De grafiek is een hyperbool met de asymptoten x = 0 en y = 0.
Voorbeeld
6 arbeiders hebben 4 dagen nodig. Hoe lang doen 3 arbeiders erover? :
Regel
De hyperbool y = a/(x − p) + q
Het is 1/x, uitgerekt met a en p naar rechts en q omhoog geschoven. De asymptoten zijn x = p en y = q, het domein is x ≠ p, het bereik y ≠ q. Bij a > 0 liggen de takken rechtsboven en linksonder van het centrum (p, q), bij a < 0 linksboven en rechtsonder.
Voorbeeld
heeft de asymptoten en . Bij :
Regel
Snijpunt met de y-as en nulpunt
Vul voor het snijpunt met de y-as x = 0 in. Maak voor het nulpunt de breuk gelijk aan −q: x − p = a ÷ (−q). Als één breuk (qx + a − pq)/(x − p) staat het nulpunt in de teller.
Voorbeeld
: bij is de waarde −1; het nulpunt ligt bij , dus :
Regel
Verticale asymptoten
Een gebroken functie is N(x)/D(x) met polynomen N en D. Een verticale asymptoot ligt bij elke x waar de noemer 0 is en de teller niet. Aan elke kant ervan gaat de grafiek naar +∞ of −∞: het teken van N/D beslist welke.
Voorbeeld
: de noemer is 0 bij en de teller is 4, dus is een verticale asymptoot:
Let op!
Een gat is geen asymptoot
Ontbind eerst de teller en de noemer. Een gemeenschappelijke factor valt weg: bij zijn nulpunt heeft de grafiek een gat (één ontbrekend punt), geen asymptoot. Alleen een nulpunt van de noemer dat na het wegdelen overblijft, geeft een verticale asymptoot.
Voorbeeld
✘ heeft een asymptoot bij . ✔ Het is : een gat in , geen asymptoot:
Regel
De horizontale asymptoot
Vergelijk de graden van N en D. Graad N < graad D: de asymptoot is y = 0. Gelijke graden: y = de verhouding van de kopcoëfficiënten. Graad N is 1 meer dan graad D: een schuine lijn (het quotiënt). Nog meer: geen rechte asymptoot.
Voorbeeld
: gelijke graden, dus ; de noemer is 0 bij :
Tip
Vlak bij een asymptoot en ver weg
Vlak bij een verticale asymptoot is de noemer heel klein, dus de breuk is enorm en verandert van teken bij het oversteken. Ver weg wordt het gat tot een horizontale asymptoot steeds kleiner maar is nooit 0. Een grafiek mag zijn horizontale asymptoot in het midden snijden.
Voorbeeld
: rechts van 2 zijn de waarden positief en groeien, links van 2 zijn ze negatief:
Tip
Modellen met een breuk
Kosten die n mensen delen zijn P(n) = B/n + c: het wordt nooit minder dan c, de horizontale asymptoot, dus twee keer zoveel mensen halveert de prijs niet. Een mengsel (A + x)/(V + x) komt nooit op 100 %. Vraag altijd wat de asymptoot in het verhaal betekent.
Voorbeeld
Een bus kost €240 en het kaartje is €10. Met 30 mensen €18 per persoon, met 60 mensen niet €9 maar €14:
Tip
Modellen met een wortel
Bij d = 3,57√h (de horizon) en T = 2π√(L/9,8) (de slinger) groeit een grootheid met de wortel: voor een tweemaal zo groot resultaat heb je viermaal zoveel nodig. De grafiek blijft stijgen, maar steeds vlakker.
Voorbeeld
Vanaf 4 m hoogte zie je 7,14 km ver, vanaf 16 m hoogte maar twee keer zo ver, 14,28 km:
Oefenen
Geef het beginpunt, het domein en het bereik van . Makkelijk
Toon de oplossing
Schrijf als : en , dus het beginpunt is .
Wat onder de wortel staat is 0 of meer: , dus .
is negatief, dus de grafiek gaat vanaf het beginpunt omlaag: .
Antwoord → begin ; domein ; bereik
Controle: bij is de waarde , dat is minder dan 5.
x en y zijn omgekeerd evenredig. Als , dan is . Bereken y als . Makkelijk
Toon de oplossing
Het product blijft gelijk: .
Dan is .
Antwoord →
Controle: x is 2,5 keer zo groot en y is 2,5 keer zo klein: .
Geef de asymptoten van Makkelijk
Toon de oplossing
Schrijf als : . De noemer is 0 bij .
: ver weg komt dicht bij 0, dus y komt dicht bij −2.
Antwoord → en
Controle: , dus de takken liggen rechtsboven en linksonder van .
Los op: . Middel
Toon de oplossing
Zet de wortel alleen: .
Kwadrateer beide kanten: , dus en .
Controle: .
Antwoord →
Controle: en , .
Los op: . Wat valt je op? Middel
Toon de oplossing
Zet de wortel alleen: .
Een wortel is nooit negatief, dus er is geen oplossing.
Toch kwadrateren geeft , dus , maar en niet 2: een valse oplossing.
Antwoord → geen oplossing ( is een valse oplossing)
Controle: de linkerkant is voor elke x minstens 4 en 4 is meer dan 2.
Zoek de verticale en de horizontale asymptoot en het gat van . Middel
Toon de oplossing
Ontbind: en .
De factor valt weg: een gat bij . Wat overblijft is .
geeft de verticale asymptoot . Graad N < graad D: .
Het gat ligt bij .
Antwoord → verticale asymptoot , horizontale asymptoot , gat bij
Controle: en , dus maakt allebei nul.
De hyperbool heeft de asymptoten en en gaat door . Bereken a en het snijpunt met de y-as. Moeilijk
Toon de oplossing
De asymptoten geven en : .
Vul in: , dus en .
Snijpunt met de y-as: geeft .
Antwoord → ; snijpunt met de y-as −4
Controle: en ligt rechtsboven van het centrum .
Interactieve applicaties bij dit onderwerp
Gratis applicaties openen met een gratis leerlingaccount. Docenten kunnen alle applicaties gebruiken in een live les.
GratisDe wortelfunctie y = a√(x − p) + q
PlusPizza's delen: omgekeerd evenredig y = k/x
PlusDe hyperbool y = a/(x − p) + q
PlusAsymptoten en gaten van een gebroken functie
PlusDe asymptotenmicroscoop
PlusWortel- en gebroken-functiepuzzels
PlusWortel- en gebroken functies in het dagelijks leven
PlusWortel- en breukster! (quiz)
PlusKlassenronde: de hele klas tegelijk
Bent u docent?
Geef live lessen met deze applicaties aan uw hele klas. Probeer het gratis: de eerste één maand.
Gratis proberenPast bij deze leerjaren
IB (MYP, Diploma): MYP 5, Diploma, jaar 1, MYP 4, Diploma, jaar 2
Cambridge International: IGCSE, AS Level, Lower Secondary, stage 9
Nederland: Klas 2, Klas 3 (havo, vwo), Vmbo kader (klas 3-4), Vmbo gemengd/theoretisch (klas 3-4), Havo · Wiskunde B, Vwo · Wiskunde B, Klas 1, Havo · Wiskunde A, Vwo · Wiskunde A, Vwo · Wiskunde C
Turkije (MEB): Klas 10, Klas 7, Klas 12
Engeland (GCSE, A Level): Year 11 (GCSE), Year 12 (A Level), Year 9, Year 10 (GCSE), Year 13 (A Level)
VS (Common Core): Algebra 2, Precalculus
Wat de applicaties bij dit onderwerp leren 7 applicaties
De wortelfunctie y = a√(x − p) + q
- Het beginpunt, domein en bereik van y = a√(x − p) + q geven
- Aan de formule zien waar de grafiek heen gaat
- Een wortelvergelijking oplossen en een valse oplossing herkennen
Pizza's delen: omgekeerd evenredig y = k/x
- Zien dat x verdubbelen y halveert en x · y gelijk blijft
- Aan een tabel zien of het omgekeerd evenredig is
- k en ontbrekende waarden vinden bij omgekeerde evenredigheid
De hyperbool y = a/(x − p) + q
- De asymptoten x = p en y = q aflezen uit y = a/(x − p) + q
- Het domein, bereik en middelpunt van een hyperbool zeggen
- Het snijpunt met de y-as vinden en a, p en q passen bij een grafiek
Asymptoten en gaten van een gebroken functie
- Verticale asymptoten vinden en een gat onderscheiden van een asymptoot
- De horizontale asymptoot vinden door graden te vergelijken
- Zeggen waar de grafiek heen gaat naast een verticale asymptoot
De asymptotenmicroscoop
- Zien dat de afstand tot een asymptoot kleiner wordt maar nooit 0 is
- Zeggen waar f(x) heen gaat voor heel grote of kleine x
- Uitleggen waarom een grafiek zijn horizontale asymptoot soms snijdt
Wortel- en gebroken-functiepuzzels
- y = a/(x − p) + q vinden uit de asymptoten en een punt
- y = a√(x − p) + q vinden uit het beginpunt en nog een punt
- De asymptoten van (ax + b)/(cx + d) vinden
Wortel- en gebroken functies in het dagelijks leven
- Een model met een breuk of wortel lezen in een echte situatie
- Zeggen wat een asymptoot betekent in een verhaal
- De x schatten die een doel bereikt en vergelijken met het exacte antwoord
