Interactive Lessons

Wortel- en gebroken functies

Lesnotities

Definitie

De wortelfunctie

Bij y = a√(x − p) + q begint de grafiek in het punt (p, q). Wat onder de wortel staat moet 0 of meer zijn, dus het domein is x ≥ p. Een wortel is nooit negatief: bij a > 0 gaat de grafiek omhoog (bereik y ≥ q), bij a < 0 omlaag (bereik y ≤ q). Het spiegelbeeld √(p − x) gaat naar links.
xypq
Voorbeeld
begint in , dus en . Bij :
xy3175
Regel

De liggende parabool

De grafiek van y = √x is de bovenste helft van de liggende parabool x = y². De onderste helft zou y = −√x zijn. Een wortel geeft maar één antwoord, het antwoord dat 0 of meer is.
xy√x−√x
Voorbeeld
Het punt ligt op de bovenste helft, op de onderste; √9 is alleen 3:
xy(9,3)(9,−3)
Regel

Wortelvergelijkingen

Zet de wortel alleen aan één kant, kwadrateer beide kanten, los de nieuwe vergelijking op en controleer het antwoord dan in de oorspronkelijke vergelijking. Een wortel is nooit negatief: als de wortel alleen gelijk is aan een negatief getal, is er geen oplossing.
xyxcp
Voorbeeld
: wortel alleen , kwadrateer , dus :
xy1061
Let op!

Een valse oplossing

Door te kwadrateren kan er een antwoord bijkomen dat de wortelvergelijking niet heeft: (−3)² en 3² zijn allebei 9. Vul de antwoorden dus altijd terug in de oorspronkelijke vergelijking. Een antwoord dat niet klopt is een valse oplossing en vervalt.
xy−393
Voorbeeld
geeft , dus of . ✔ : . ✘ : , niet −1:
xy✔✘
Definitie

Omgekeerd evenredig

Als x twee keer zo groot wordt, wordt y half zo groot: het product x · y blijft hetzelfde getal k. Dan is y = k/x. Een tabel is omgekeerd evenredig als elk paar hetzelfde product geeft. De grafiek is een hyperbool met de asymptoten x = 0 en y = 0.
xy2643
Voorbeeld
6 arbeiders hebben 4 dagen nodig. Hoe lang doen 3 arbeiders erover? :
xy6438
Regel

De hyperbool y = a/(x − p) + q

Het is 1/x, uitgerekt met a en p naar rechts en q omhoog geschoven. De asymptoten zijn x = p en y = q, het domein is x ≠ p, het bereik y ≠ q. Bij a > 0 liggen de takken rechtsboven en linksonder van het centrum (p, q), bij a < 0 linksboven en rechtsonder.
xypqa>0xypqa<0
Voorbeeld
heeft de asymptoten en . Bij :
xy(5,2)21
Regel

Snijpunt met de y-as en nulpunt

Vul voor het snijpunt met de y-as x = 0 in. Maak voor het nulpunt de breuk gelijk aan −q: x − p = a ÷ (−q). Als één breuk (qx + a − pq)/(x − p) staat het nulpunt in de teller.
xy−44
Voorbeeld
: bij is de waarde −1; het nulpunt ligt bij , dus :
xy−1−2
Regel

Verticale asymptoten

Een gebroken functie is N(x)/D(x) met polynomen N en D. Een verticale asymptoot ligt bij elke x waar de noemer 0 is en de teller niet. Aan elke kant ervan gaat de grafiek naar +∞ of −∞: het teken van N/D beslist welke.
−224−6−336xy
Voorbeeld
: de noemer is 0 bij en de teller is 4, dus is een verticale asymptoot:
−3369−5510xy
Let op!

Een gat is geen asymptoot

Ontbind eerst de teller en de noemer. Een gemeenschappelijke factor valt weg: bij zijn nulpunt heeft de grafiek een gat (één ontbrekend punt), geen asymptoot. Alleen een nulpunt van de noemer dat na het wegdelen overblijft, geeft een verticale asymptoot.
xyxy
Voorbeeld
✘ heeft een asymptoot bij . ✔ Het is : een gat in , geen asymptoot:
xy(2,4)
Regel

De horizontale asymptoot

Vergelijk de graden van N en D. Graad N < graad D: de asymptoot is y = 0. Gelijke graden: y = de verhouding van de kopcoëfficiënten. Graad N is 1 meer dan graad D: een schuine lijn (het quotiënt). Nog meer: geen rechte asymptoot.
xyy=0xyy=2xyy=x+1
Voorbeeld
: gelijke graden, dus ; de noemer is 0 bij :
−3369−448xy
Tip

Vlak bij een asymptoot en ver weg

Vlak bij een verticale asymptoot is de noemer heel klein, dus de breuk is enorm en verandert van teken bij het oversteken. Ver weg wordt het gat tot een horizontale asymptoot steeds kleiner maar is nooit 0. Een grafiek mag zijn horizontale asymptoot in het midden snijden.
xy
Voorbeeld
: rechts van 2 zijn de waarden positief en groeien, links van 2 zijn ze negatief:
xy12−12
Tip

Modellen met een breuk

Kosten die n mensen delen zijn P(n) = B/n + c: het wordt nooit minder dan c, de horizontale asymptoot, dus twee keer zoveel mensen halveert de prijs niet. Een mengsel (A + x)/(V + x) komt nooit op 100 %. Vraag altijd wat de asymptoot in het verhaal betekent.
xycnP2nQ
Voorbeeld
Een bus kost €240 en het kaartje is €10. Met 30 mensen €18 per persoon, met 60 mensen niet €9 maar €14:
xy1030186014
Tip

Modellen met een wortel

Bij d = 3,57√h (de horizon) en T = 2π√(L/9,8) (de slinger) groeit een grootheid met de wortel: voor een tweemaal zo groot resultaat heb je viermaal zoveel nodig. De grafiek blijft stijgen, maar steeds vlakker.
xyhd4h2d
Voorbeeld
Vanaf 4 m hoogte zie je 7,14 km ver, vanaf 16 m hoogte maar twee keer zo ver, 14,28 km:
xy47.141614.28

Oefenen

Geef het beginpunt, het domein en het bereik van . Makkelijk
Toon de oplossing
Schrijf als : en , dus het beginpunt is .
xy−25
Wat onder de wortel staat is 0 of meer: , dus .
is negatief, dus de grafiek gaat vanaf het beginpunt omlaag: .
xy
Antwoord → begin ; domein ; bereik
Controle: bij is de waarde , dat is minder dan 5.
x en y zijn omgekeerd evenredig. Als , dan is . Bereken y als . Makkelijk
Toon de oplossing
Het product blijft gelijk: .
Dan is .
xy415106
Antwoord →
Controle: x is 2,5 keer zo groot en y is 2,5 keer zo klein: .
Geef de asymptoten van Makkelijk
Toon de oplossing
Schrijf als : . De noemer is 0 bij .
: ver weg komt dicht bij 0, dus y komt dicht bij −2.
xy−3−2
Antwoord → en
Controle: , dus de takken liggen rechtsboven en linksonder van .
Los op: . Middel
Toon de oplossing
Zet de wortel alleen: .
Kwadrateer beide kanten: , dus en .
xy128
Controle: .
Antwoord →
Controle: en , .
Los op: . Wat valt je op? Middel
Toon de oplossing
Zet de wortel alleen: .
Een wortel is nooit negatief, dus er is geen oplossing.
xy
Toch kwadrateren geeft , dus , maar en niet 2: een valse oplossing.
xy✘
Antwoord → geen oplossing ( is een valse oplossing)
Controle: de linkerkant is voor elke x minstens 4 en 4 is meer dan 2.
Zoek de verticale en de horizontale asymptoot en het gat van . Middel
Toon de oplossing
Ontbind: en .
De factor valt weg: een gat bij . Wat overblijft is .
geeft de verticale asymptoot . Graad N < graad D: .
xy3/4
Het gat ligt bij .
Antwoord → verticale asymptoot , horizontale asymptoot , gat bij
Controle: en , dus maakt allebei nul.
De hyperbool heeft de asymptoten en en gaat door . Bereken a en het snijpunt met de y-as. Moeilijk
Toon de oplossing
De asymptoten geven en : .
Vul in: , dus en .
xy35
Snijpunt met de y-as: geeft .
xy−4
Antwoord → ; snijpunt met de y-as −4
Controle: en ligt rechtsboven van het centrum .
Bent u docent?

Geef live lessen met deze applicaties aan uw hele klas. Probeer het gratis: de eerste één maand.

Gratis proberen

Past bij deze leerjaren

IB (MYP, Diploma): MYP 5, Diploma, jaar 1, MYP 4, Diploma, jaar 2

Cambridge International: IGCSE, AS Level, Lower Secondary, stage 9

Nederland: Klas 2, Klas 3 (havo, vwo), Vmbo kader (klas 3-4), Vmbo gemengd/theoretisch (klas 3-4), Havo · Wiskunde B, Vwo · Wiskunde B, Klas 1, Havo · Wiskunde A, Vwo · Wiskunde A, Vwo · Wiskunde C

Turkije (MEB): Klas 10, Klas 7, Klas 12

Engeland (GCSE, A Level): Year 11 (GCSE), Year 12 (A Level), Year 9, Year 10 (GCSE), Year 13 (A Level)

VS (Common Core): Algebra 2, Precalculus

Wat de applicaties bij dit onderwerp leren 7 applicaties

De wortelfunctie y = a√(x − p) + q

  • Het beginpunt, domein en bereik van y = a√(x − p) + q geven
  • Aan de formule zien waar de grafiek heen gaat
  • Een wortelvergelijking oplossen en een valse oplossing herkennen

Pizza's delen: omgekeerd evenredig y = k/x

  • Zien dat x verdubbelen y halveert en x · y gelijk blijft
  • Aan een tabel zien of het omgekeerd evenredig is
  • k en ontbrekende waarden vinden bij omgekeerde evenredigheid

De hyperbool y = a/(x − p) + q

  • De asymptoten x = p en y = q aflezen uit y = a/(x − p) + q
  • Het domein, bereik en middelpunt van een hyperbool zeggen
  • Het snijpunt met de y-as vinden en a, p en q passen bij een grafiek

Asymptoten en gaten van een gebroken functie

  • Verticale asymptoten vinden en een gat onderscheiden van een asymptoot
  • De horizontale asymptoot vinden door graden te vergelijken
  • Zeggen waar de grafiek heen gaat naast een verticale asymptoot

De asymptotenmicroscoop

  • Zien dat de afstand tot een asymptoot kleiner wordt maar nooit 0 is
  • Zeggen waar f(x) heen gaat voor heel grote of kleine x
  • Uitleggen waarom een grafiek zijn horizontale asymptoot soms snijdt

Wortel- en gebroken-functiepuzzels

  • y = a/(x − p) + q vinden uit de asymptoten en een punt
  • y = a√(x − p) + q vinden uit het beginpunt en nog een punt
  • De asymptoten van (ax + b)/(cx + d) vinden

Wortel- en gebroken functies in het dagelijks leven

  • Een model met een breuk of wortel lezen in een echte situatie
  • Zeggen wat een asymptoot betekent in een verhaal
  • De x schatten die een doel bereikt en vergelijken met het exacte antwoord