Interactive Lessons

Köklü ve rasyonel fonksiyonlar

Ders notları

Tanım

Karekök fonksiyonu

y = a√(x − p) + q grafiği (p, q) noktasından başlar. Kökün içi 0 ya da daha büyük olmalı, yani tanım kümesi x ≥ p. Karekök negatif olmaz: a > 0 ise grafik yukarı gider (görüntü kümesi y ≥ q), a < 0 ise aşağı gider (görüntü kümesi y ≤ q). Yansıması √(p − x) sola gider.
xypq
Örnek
grafiği noktasından başlar, yani ve . için:
xy3175
Kural

Yatık parabol

y = √x grafiği, yan yatmış x = y² parabolünün üst yarısıdır. Alt yarısı y = −√x olurdu. Karekök yalnızca bir cevap verir: 0 ya da daha büyük olanı.
xy√x−√x
Örnek
noktası üst yarıda, alt yarıdadır; √9 yalnızca 3’tür:
xy(9,3)(9,−3)
Kural

Köklü denklemler

Kökü bir tarafta yalnız bırak, iki tarafın karesini al, yeni denklemi çöz, sonra cevabı ilk denklemde kontrol et. Karekök negatif olmaz: kök tek başına negatif bir sayıya eşitse çözüm yoktur.
xyxcp
Örnek
: kök yalnız , kare al , yani :
xy1061
Dikkat!

Geçersiz çözüm

Kare almak, köklü denklemin sahip olmadığı bir cevap ekleyebilir: (−3)² ve 3² ikisi de 9’dur. Bu yüzden cevapları her zaman ilk denklemde dene. Uymayan cevap geçersiz çözümdür ve atılır.
xy−393
Örnek
denkleminden , yani ya da . ✔ : . ✘ : , −1 değil:
xy✔✘
Tanım

Ters orantı

x iki katına çıkınca y yarıya iner: x · y çarpımı aynı k sayısı olarak kalır. O zaman y = k/x. Her çift aynı çarpımı veriyorsa tablo ters orantılıdır. Grafik, x = 0 ve y = 0 asimptotlu bir hiperboldür.
xy2643
Örnek
6 işçi 4 günde bitirir. 3 işçi kaç günde bitirir? :
xy6438
Kural

Hiperbol y = a/(x − p) + q

1/x grafiğinin a ile gerilmiş, p kadar sağa ve q kadar yukarı kaydırılmış hâlidir. Asimptotlar x = p ve y = q, tanım kümesi x ≠ p, görüntü kümesi y ≠ q. a > 0 ise kollar merkezin (p, q) sağ üstünde ve sol altında, a < 0 ise sol üstünde ve sağ altındadır.
xypqa>0xypqa<0
Örnek
fonksiyonunun asimptotları ve ’dir. için:
xy(5,2)21
Kural

y ekseni kesim noktası ve sıfır

y eksenini kestiği nokta için x = 0 koy. Sıfır için kesri −q’ya eşitle: x − p = a ÷ (−q). Tek kesir olarak (qx + a − pq)/(x − p) yazınca sıfır payda görünür.
xy−44
Örnek
: için değer −1; sıfır iken, yani :
xy−1−2
Kural

Düşey asimptotlar

Rasyonel fonksiyon, N ve D polinomlarıyla N(x)/D(x) biçimindedir. Paydanın 0, payın sıfırdan farklı olduğu her x’te düşey asimptot vardır. Her iki yanında grafik +∞’a ya da −∞’a gider: hangisi olduğunu N/D’nin işareti belirler.
−224−6−336xy
Örnek
: payda ’te 0, pay ise 4, yani düşey asimptottur:
−3369−5510xy
Dikkat!

Boşluk asimptot değildir

Önce payı ve paydayı çarpanlarına ayır. Ortak çarpan sadeleşir: onun sıfırında grafikte bir boşluk (eksik bir nokta) vardır, asimptot değil. Yalnızca sadeleştirmeden sonra kalan bir payda sıfırı düşey asimptot verir.
xyxy
Örnek
✘ fonksiyonunun ’de asimptotu vardır. ✔ Bu : noktasında bir boşluk, asimptot yok:
xy(2,4)
Kural

Yatay asimptot

N ile D’nin derecelerini karşılaştır. N’nin derecesi < D’nin derecesi: asimptot y = 0. Dereceler eşit: y = baş katsayıların oranı. N’nin derecesi D’ninkinden 1 fazla: eğik bir doğru (bölüm). Daha fazlası: doğrusal asimptot yok.
xyy=0xyy=2xyy=x+1
Örnek
: dereceler eşit, yani ; payda ’te 0:
−3369−448xy
Püf noktası

Asimptota yakın ve uzakta

Düşey asimptotun yakınında payda çok küçüktür; kesir çok büyür ve asimptotu geçince işaret değiştirir. Uzakta yatay asimptotla aradaki fark giderek küçülür ama hiçbir zaman 0 olmaz. Bir grafik yatay asimptotunu ortada kesebilir.
xy
Örnek
: 2’nin sağında değerler pozitif ve büyür, 2’nin solunda negatiftir:
xy12−12
Püf noktası

Kesirli modeller

n kişinin paylaştığı bir maliyet P(n) = B/n + c’dir: c değerinin altına inmez, bu yatay asimptottur; yani iki kat kişi fiyatı yarıya indirmez. Bir karışım (A + x)/(V + x) hiçbir zaman %100 olmaz. Asimptotun hikâyede ne demek olduğunu her zaman sor.
xycnP2nQ
Örnek
Bir otobüs €240, bilet €10. 30 kişiyle kişi başı €18, 60 kişiyle €9 değil €14:
xy1030186014
Püf noktası

Köklü modeller

d = 3,57√h (ufuk) ve T = 2π√(L/9,8) (sarkaç) gibi modellerde bir nicelik karekökle büyür: sonucu iki katına çıkarmak için dört kat fazlası gerekir. Grafik yükselmeye devam eder ama giderek daha yatay.
xyhd4h2d
Örnek
4 m yükseklikten 7,14 km uzağı görürsün, 16 m yükseklikten yalnızca iki kat uzağı, 14,28 km:
xy47.141614.28

Alıştırmalar

fonksiyonunun başlangıç noktasını, tanım kümesini ve görüntü kümesini yaz. Kolay
Çözümü göster
’yi diye yaz: ve , yani başlangıç noktası .
xy−25
Kökün içi 0 ya da daha büyük: , yani .
negatif, bu yüzden grafik başlangıç noktasından aşağı gider: .
xy
Cevap → başlangıç ; tanım kümesi ; görüntü kümesi
Kontrol: iken değer , yani 5’ten küçük.
x ile y ters orantılı. iken . iken y kaçtır? Kolay
Çözümü göster
Çarpım değişmez: .
O zaman .
xy415106
Cevap →
Kontrol: x 2,5 katına çıktı, y 2,5 kat küçüldü: .
fonksiyonunun asimptotlarını yaz. Kolay
Çözümü göster
’ü diye yaz: . Payda ’te 0 olur.
: uzakta değeri 0’a yaklaşır, yani y değeri −2’ye yaklaşır.
xy−3−2
Cevap → ve
Kontrol: , yani kollar noktasının sağ üstünde ve sol altında.
Çöz: . Orta
Çözümü göster
Kökü yalnız bırak: .
İki tarafın karesini al: , yani ve .
xy128
Kontrol: .
Cevap →
Kontrol: ve , .
Çöz: . Ne fark ediyorsun? Orta
Çözümü göster
Kökü yalnız bırak: .
Karekök negatif olmaz, yani çözüm yok.
xy
Yine de kare alınca , yani çıkar, ama , 2 değil: geçersiz çözüm.
xy✘
Cevap → çözüm yok ( geçersiz çözüm)
Kontrol: sol taraf her x için en az 4’tür ve 4, 2’den büyüktür.
fonksiyonunun düşey ve yatay asimptotunu ve boşluğunu bul. Orta
Çözümü göster
Çarpanlara ayır: ve .
çarpanı sadeleşir: ’de bir boşluk var. Kalan .
düşey asimptot ’yi verir. N’nin derecesi < D’nin derecesi: .
xy3/4
Boşluk yüksekliğinde.
Cevap → düşey asimptot , yatay asimptot , boşluk ’de
Kontrol: ve , yani ikisini de sıfır yapar.
hiperbolünün asimptotları ve ve noktasından geçiyor. a’yı ve y eksenini kestiği noktayı bul. Zor
Çözümü göster
Asimptotlar ve verir: .
noktasını koy: , yani ve .
xy35
y eksenini kestiği nokta: için .
xy−4
Cevap → ; y eksenini kestiği nokta −4
Kontrol: ve noktası merkezin sağ üstünde.
Öğretmen misiniz?

Bu uygulamalarla tüm sınıfınıza canlı ders verin. İlk bir ay ücretsiz.

Ücretsiz deneyin

Bu sınıf düzeylerine uygun

IB (MYP, Diploma): MYP 5, Diploma, 1. yıl, MYP 4, Diploma, 2. yıl

Cambridge International: IGCSE, AS Level, Lower Secondary, stage 9

Hollanda: 2. sınıf, 3. sınıf (havo, vwo), Vmbo kb (3-4. sınıf), Vmbo gt (3-4. sınıf), Havo · Matematik B, Vwo · Matematik B, 1. sınıf, Havo · Matematik A, Vwo · Matematik A, Vwo · Matematik C

Türkiye (MEB): 10. sınıf, 7. sınıf, 12. sınıf

İngiltere (GCSE, A Level): Year 11 (GCSE), Year 12 (A Level), Year 9, Year 10 (GCSE), Year 13 (A Level)

ABD (Common Core): Algebra 2, Precalculus

Bu konunun uygulamaları neler öğretir 7 uygulama

Karekök fonksiyonu y = a√(x − p) + q

  • y = a√(x − p) + q için başlangıç noktasını, tanım ve değer kümesini verme
  • Formülden grafiğin hangi yöne gittiğini söyleme
  • Köklü denklemi çözüp yanlış çözümü fark etme

Pizza paylaşımı: ters orantı y = k/x

  • x iki katına çıkınca y yarıya iner, x · y sabit kalır
  • Tablodan ters orantı olup olmadığını söyleme
  • Ters orantıda k ve eksik değerleri bulma

Hiperbol y = a/(x − p) + q

  • y = a/(x − p) + q ifadesinden x = p ve y = q asimptotlarını okuma
  • Hiperbolün tanım kümesini, değer kümesini ve merkezini söyleme
  • y kesişimini bulma ve a, p, q değerlerini grafiğe uydurma

Rasyonel fonksiyonun asimptotları ve boşlukları

  • Düşey asimptotları bulma ve boşluğu asimptottan ayırma
  • Dereceleri karşılaştırarak yatay asimptotu bulma
  • Düşey asimptotun iki yanında grafiğin nereye gittiğini söyleme

Asimptot mikroskobu

  • Asimptota olan uzaklığın küçülüp hiç 0 olmadığını görme
  • x çok büyük ya da küçükken f(x) değerinin nereye gittiğini söyleme
  • Grafiğin yatay asimptotunu neden kesebildiğini açıklama

Kök ve rasyonel fonksiyon bulmacaları

  • Asimptotlarından ve bir noktadan y = a/(x − p) + q bulma
  • Başlangıç ve bir noktadan y = a√(x − p) + q bulma
  • (ax + b)/(cx + d) ifadesinin asimptotlarını bulma

Günlük hayatta köklü ve rasyonel fonksiyonlar

  • Kesirli ya da köklü modeli gerçek durumda okuma
  • Bir asimptotun problemde ne anlama geldiğini söyleme
  • Hedefe ulaşan x değerini tahmin edip kesin cevapla karşılaştırma