Tablolar sözcüklerle ve bir değişkeni ifadeyle değiştirme
Ders notları
Tanım
Bir tabloyu okumak
Bir tablo, bir niceliğin başka bir niceliğe nasıl bağlı olduğunu gösterir. Üst satırda seçilen değerler (burada zaman), ikinci satırda onlardan çıkan değerler (litre cinsinden su) yer alır. Altındaki değişim satırı bir sütundan sonrakine ne olduğunu gösterir: değer artarsa yeşil +, azalırsa kırmızı −, aynı kalırsa gri 0. Tablo oku sekmesinde bir durum ve bir değişim biçimi seçersin; tablo, değişimler ve onlarla ilgili bir cümle görünür.
Örnek
Bir depodaki su: 0, 5, 10, 15, 20 ve 25 dakika sonra depoda 20, 30, 40, 50, 60 ve 70 litre var. Değişimler +10, +10, +10, +10, +10: her değişim aynı, yani su miktarı her seferinde aynı miktarda artıyor.
Kural
Tablonun genel yönü
Değişimlere bak. Her değişim pozitifse tablo artar; her değişim negatifse azalır; her değişim 0 ise aynı kalır. Değişimler önce pozitif, sonra negatifse tablo önce artar sonra azalır ve en büyük değer ortadadır (önce negatif, sonra pozitifse en küçük değer vardır). Bir tablo aynı örüntüyü tekrar tekrar da izleyebilir. Önce yönü söyle, sonra adımlara bak.
Örnek
Yukarı atılan bir top: 0, 1, 2, 3 ve 4 saniye sonra yüksekliği 10, 50, 70, 50 ve 10 cm. Değişimler +40, +20, −20, −40: önce pozitif, sonra negatif. Yükseklik önce artıyor, sonra azalıyor; en büyük değer 70 cm ve 2 saniye sonra ulaşılıyor.
Kural
Adımlar nasıl değişiyor
Bir tablo artarken ya da azalırken adımların nasıl değiştiğini de söyle. Adımlar her seferinde aynı, her seferinde daha büyük (tablo gitgide daha hızlı yükselir) ya da her seferinde daha küçük olabilir (tablo hâlâ yükselir ama gitgide daha yavaş). Değişimleri yalnızca 0 ile değil, birbiriyle de karşılaştır. Azalan bir tabloda değişimlerin işaretini yok sayıp büyüklüklerini karşılaştır.
Örnek
Bir kumbara: 0, 2, 4, 6, 8 ve 10 gün sonra 10, 15, 25, 40, 60 ve 85 euro. Değişimler +5, +10, +15, +20, +25: her biri öncekinden 5 büyük, yani para her seferinde daha fazla artıyor. Bir bitki: 0 ile 5 hafta sonra 4, 14, 22, 28, 32 ve 34 cm. Değişimler +10, +8, +6, +4, +2: her biri öncekinden 2 küçük, yani bitki hâlâ büyüyor ama her seferinde daha az.
Kural
Sayılarla söyle
İyi bir açıklamanın üç bölümü vardır: yön, adımların nasıl değiştiği ve tablodan sayılar: ilk ve son değer, toplam değişim, en büyük ya da en küçük değer ve bulunduğu yer. Tarif et sekmesinde cümleyi iki bloktan kurarsın; uygulama onu değişimlerle karşılaştırıp kontrol eder, uymuyorsa nedenini söyler.
Örnek
Kumbara: “Para miktarı her seferinde daha fazla artıyor: 10 euro değerinden 85 euro değerine.” Toplam değişim, değişimlerin toplamıdır → 5+10+15+20+25=75 ve 85−10=75 da aynı sonucu verir.
Kural
İki tabloyu karşılaştırmak
Aynı üst satıra sahip iki tablo sütun sütun karşılaştırılabilir. B − A satırı hangisinin daha yüksek olduğunu gösterir: A daha yüksekse negatif, eşitse 0, B daha yüksekse pozitif. Farkın ilk pozitif olduğu sütun, B tablosunun ilk kez daha yüksek olduğu yerdir. Her tablonun her seferinde ne kadar değiştiğini de karşılaştır: her seferinde daha fazla artan tablo sonunda daha yüksek olur. İki tabloyu karşılaştır sekmesinde sütunlar boyunca ilerlersin.
Örnek
A deposu her 5 dakikada 10 litre artıyor ve 40 litreden başlıyor. B deposu 10 litreden başlıyor ve 10, 20, 30, … litre artıyor. Başlangıçta A, 30 litre daha yüksek. B − A farkı −30, −30, −20, 0, 30, 70, 120: 15 dakika sonra depolar eşit, 20 dakika sonra B ilk kez daha yüksek: 110 litreye karşı 80 litre.
Tanım
Bir değişkeni ifadeyle değiştirmek
Bazen bir nicelik ikincisine, ikincisi de üçüncüsüne bağlıdır: K maliyeti N misafir sayısına, N de t masa sayısına bağlıdır. K değerini doğrudan t cinsinden bulmak için N harfinin yerine N için olan ifadenin tamamını parantez içinde yaz. Sonra parantezi aç ve benzer terimleri topla. Değişkeni değiştir sekmesinde a, b, c ve d değerlerini ayarlarsın ve her satırı görürsün; yeni formülü sayılardan oluşan bir tablo kontrol eder.
Örnek
K=2,5N+30 ve N=3t+4. Parantez içinde → K=2,5(3t+4)+30. Açınca → K=7,5t+10+30. Toplayınca → K=7,5t+40.
Kural
Parantezler ve işaretler
Parantez içindeki her terim parantezden etkilenir. Parantezin önündeki bir çarpan ya da eksi işareti her terime aittir. Bir parantezin karesi, parantezin kendisiyle çarpımıdır; bu yüzden (t+3)2=t2+6t+9 olur, t2+9 olmaz: orta terim 2×t×3 unutulmamalı.
Örnek
P=50−2N ve N=3t+4 → P=50−2(3t+4)=50−6t−8=42−6t. Eksi işaretinin yalnızca ilk terime uygulanması 50−6t+8=58−6t verir ve bu yanlıştır. Kareli bir örnek → A=2N2+5 ve N=t+3 için 2(t+3)2+5=2(t2+6t+9)+5=2t2+12t+23 bulunur.
Kural
Geri değiştirmek
Ters yönde: bir formülün bir parçasına yeni bir harf, u, verilebilir. Parantezin tamamına u dersen formül kısalır ve hesaplaması kolaylaşır. Yalnızca harfli terime u dersen bir parantez kalır. Yalnızca harfe u dersen formül eskisi kadar uzun olur. Geri değiştir sekmesinde parçayı seçersin ve yeni formülü ve sayıları görürsün.
Örnek
K=2,5(3t+4)+30. u=3t+4 ile → K=2,5u+30. u=3t ile → K=2,5(u+4)+30. u=t ile → K=2,5(3u+4)+30. Yalnızca ilki gerçekten daha basit.
Püf noktası
Sayıyla kontrol
Yeni bir formülün doğru olup olmadığını görmek için bir sayı seç ve iki formülü de hesapla: eskisini sayıları adım adım yerine koyarak, yenisini doğrudan. İkisi aynı değeri vermeli. Tek bir sayı tesadüfen uyabilir, bu yüzden bir ikincisini de dene. Sayıyla kontrol et sekmesinde doğru sonuç tipik bir hatanın yanında durur ve ikisinin ayrıldığı ilk sayı işaretlenir.
Örnek
t=2 için K=2,5N+30 ve N=3t+4 → N=3×2+4=10 ve K=2,5×10+30=55. Yeni formül de 7,5×2+40=55 verir. 7,5t+34 hatası 49 verir. 2t2+12t+23 yerine yazılan 2t2+23 hatası t=0 için ikisinde de 23 verir ama t=1 için 37 yerine 25 verir.
Püf noktası
Tuşlar ve gizlilik
Her sayı kutusu, düğme ve blok klavyeyle çalışır: Tab bir sonrakine geçer, Enter (ya da boşluk tuşu) ona basar, yukarı ve aşağı ok tuşları bir kutudaki sayıyı değiştirir. Bu uygulamalarda yaptığın hiçbir şey kaydedilmez ya da bir yere gönderilmez. Durumlar ve sayılar özgündür: bu uygulamalar için yazdık.
Örnek
Tarif et sekmesinde bir bloğa gelmek için Tab, onu seçmek için Enter tuşuna bas; uygulama cümlenin tabloya uyup uymadığını söyler.
Alıştırmalar
Bir depodaki su her 5 dakikada ölçülüyor: 0, 5, 10, 15 ve 20 dakika sonra depoda 20, 32, 44, 56 ve 68 litre var. Tabloyu sözcüklerle ve sayılarla anlat. Kolay
Çözümü göster
Değişimleri hesapla → 32−20=12, 44−32=12, 56−44=12 ve 68−56=12.
Her değişim pozitif, yani tablo artıyor. Her değişim 12, yani adımlar her seferinde aynı.
İlk değer 20, son değer 68: toplam 68−20=48 ve bu 4×12 eder.
Su miktarı her seferinde aynı miktarda artıyor (her 5 dakikada 12 litre): 20 litreden 68 litreye.
Her seferinde aynı miktarda artan bir tablo, düz bir yükselişti.
Bir bitki her hafta ölçülüyor: 0, 1, 2, 3 ve 4 hafta sonra boyu 4, 14, 22, 28 ve 32 cm. Tabloyu anlat ve adımların nasıl değiştiğini söyle. Kolay
Çözümü göster
Değişimler 14−4=10, 22−14=8, 28−22=6 ve 32−28=4, yani +10, +8, +6, +4.
Tüm değişimler pozitif, yani bitki büyüyor. Her değişim öncekinden küçük → 10>8>6>4.
Bitki toplam 10+8+6+4=28cm büyüyor: 4 cm değerinden 32 cm değerine.
Boy her seferinde daha az artıyor: 4 cm değerinden 32 cm değerine.
“Her seferinde daha az” azalıyor demek değildir: bitki hâlâ büyüyor.
Bir partinin maliyeti K=3N+5, misafir sayısı da N=2t+1; burada t masa sayısı. K değerini t cinsinden yaz. Kolay
Çözümü göster
N yerine parantez içinde 2t+1 yaz → K=3(2t+1)+5.
Parantezi aç: 3 her iki terimi de çarpar, yani K=6t+3+5.
Topla → K=6t+8. t=2 ile kontrol et → N=5, K=3×5+5=20 ve 6×2+8=20.
K=6t+8.
Her zaman bir sayıyla kontrol et: 20 ile 20 uyuşuyor.
Bir top yukarı atılıyor: 0, 1, 2, 3 ve 4 saniye sonra yüksekliği 10, 50, 70, 50 ve 10 cm. Tabloyu anlat: yön, en büyük değer ve nerede olduğu. Orta
Çözümü göster
Değişimler 50−10=40, 70−50=20, 50−70=−20 ve 10−50=−40, yani +40, +20, −20, −40.
Değişimler önce pozitif, sonra negatif; yani yükseklik önce artıyor, sonra azalıyor.
Pozitiften negatife geçiş 70 değerinde: en büyük değer 70 cm ve 2 saniye sonra ulaşılıyor.
Yükseklik önce artıyor, sonra azalıyor. En büyük değer 70 cm ve 2 saniye sonra ulaşılıyor; 4 saniye sonra top yeniden 10 cm yüksekte.
Tepe noktasından önceki ve sonraki değişimler birbirinin aynasıdır.
İki kumbara, A ve B, her 2 günde bir sayılıyor. A: 30, 35, 40, 45, 50, 55 euro. B: 10, 12, 18, 28, 42, 60 euro (0, 2, 4, 6, 8, 10 gün sonra). B kumbarası kaçıncı günden itibaren daha yüksek ve ne kadar? İki kumbara hiç eşit oluyor mu? Orta
Çözümü göster
B − A satırını yaz: −20, −23, −22, −17, −8 ve 60−55=5.
İlk pozitif fark son sütunda: 10 gün sonra B kumbarasında 60 euro, A kumbarasında 55 euro var.
Satır −8 değerinden 5 değerine geçiyor ve 0 değerini atlıyor: kumbaralar hiçbir zaman eşit değil.
10 gün sonra B kumbarası ilk kez daha yüksek oluyor; fark 5 euro. Bu tabloda iki kumbara hiçbir zaman eşit olmuyor.
B kumbarası her seferinde daha fazla artıyor, bu yüzden A kumbarasını geçiyor.
Bir mağaza C=80−3N euro istiyor; N, t hafta sayısına bağlı → N=2t+5. C değerini t cinsinden yaz ve bir sayıyla kontrol et. Orta
Çözümü göster
N yerine parantez içinde 2t+5 yaz → C=80−3(2t+5).
Eksi işareti ve 3 her iki terime de etki eder → C=80−6t−15. (80−6t+15 yazmak klasik hatadır.)
Topla → C=65−6t. t=2 ile kontrol et → N=9, C=80−3×9=53 ve 65−6×2=53.
C=65−6t.
80−6t+15=95−6t hatası t=2 için 53 değil 83 verir.
Kare bir terasın maliyeti A=3N2−7 euro; N kenar uzunluğu ve N=2t+1. A değerini t cinsinden yaz ve t=1 ile kontrol et. Zor
Çözümü göster
N yerine parantez içinde 2t+1 yaz → A=3(2t+1)2−7.
Önce kareyi aç → (2t+1)2=4t2+4t+1 (orta terim 2×2t×1=4t).
3 ile çarp → A=12t2+12t+3−7. Topla → A=12t2+12t−4.
t=1 ile kontrol et → N=3, A=3×9−7=20 ve 12+12−4=20.
A=12t2+12t−4.
Terim terim kare almak 12t2−4 verir: bu yalnızca t=0 için doğrudur.
Geri değiştirme → Q=4(2x−1)2+3(2x−1). 2x−1 ifadesine u harfini ver ve Q değerini u cinsinden yaz. x=2 ile kontrol et. Zor
Çözümü göster
(2x−1) parantezi formülde iki kez geçiyor: bir kez karesi alınmış, bir kez tek başına. Parantezin tamamına u de → u=2x−1.
Her parantez u olur → Q=4u2+3u.
x=2 ile kontrol et → u=2×2−1=3 ve Q=4×32+3×3=36+9=45. Eski formül de 4×32+3×3=45 verir.
Q=4u2+3u.
Yeni formül çok daha kısa ve her x için geçerli: okunması ve gerekirse çözülmesi daha kolay.
K=3N+10, N=2M−1 ve M=4t+2. K değerini t cinsinden yaz, her seferinde bir değiştirme yaparak, ve t=1 ile kontrol et. Zor
Çözümü göster
Önce N harfini değiştir → K=3(2M−1)+10=6M−3+10=6M+7.
Şimdi M harfini değiştir → K=6(4t+2)+7=24t+12+7=24t+19.
t=1 ile kontrol et → M=4×1+2=6, N=2×6−1=11, K=3×11+10=43 ve 24×1+19=43.
K=24t+19.
Önce içteki harfi değiştir, sadeleştir, sonra sıradakini değiştir.
Bu konunun etkileşimli uygulamaları
Ücretsiz uygulamalar ücretsiz öğrenci hesabıyla açılır. Öğretmenler tüm uygulamaları canlı derste kullanabilir.