Tabellen in woorden en een variabele vervangen door een uitdrukking
Lesnotities
Definitie
Een tabel lezen
Een tabel laat zien hoe een grootheid bij een andere hoort: een verband. In de bovenste rij staan de waarden die gekozen worden (hier de tijd), in de tweede rij wat daaruit volgt (de liters water). De rij met veranderingen eronder laat zien wat er van de ene kolom naar de volgende gebeurt: een groene + als de waarde stijgt, een rode − als hij daalt en een grijze 0 als hij gelijk blijft. Bij Lees een tabel kies je een situatie en een verloop en zie je de tabel, de veranderingen en één zin erover.
Voorbeeld
Water in een tank: na 0, 5, 10, 15, 20 en 25 minuten zit er 20, 30, 40, 50, 60 en 70 liter in. De veranderingen zijn +10, +10, +10, +10, +10: elke verandering is gelijk, dus de hoeveelheid water stijgt elke keer met evenveel.
Regel
De richting van de tabel
Kijk naar de veranderingen. Is elke verandering positief, dan stijgt de tabel; is elke verandering negatief, dan daalt hij; is elke verandering 0, dan blijft hij gelijk. Zijn de veranderingen eerst positief en dan negatief, dan stijgt de tabel en daalt hij daarna en zit de hoogste waarde in het midden (eerst negatief en dan positief: een laagste waarde). Een tabel kan ook steeds hetzelfde patroon herhalen. Zeg eerst de richting en kijk dan naar de stappen.
Voorbeeld
Een bal die omhoog wordt gegooid: na 0, 1, 2, 3 en 4 seconden is hij 10, 50, 70, 50 en 10 cm hoog. De veranderingen zijn +40, +20, −20, −40: eerst positief, dan negatief. De hoogte stijgt en daalt daarna; de hoogste waarde is 70 cm, na 2 seconden.
Regel
Hoe de stappen veranderen
Stijgt of daalt een tabel, zeg dan ook hoe de stappen veranderen. Ze kunnen elke keer gelijk zijn, elke keer groter (de tabel stijgt steeds sneller: toenemend stijgend) of elke keer kleiner (hij stijgt nog wel, maar steeds langzamer: afnemend stijgend). Vergelijk de veranderingen met elkaar, niet alleen met 0. Bij een tabel die daalt vergelijk je de grootte van de veranderingen en let je niet op het teken (toenemend dalend, afnemend dalend).
Voorbeeld
Een spaarpot: 10, 15, 25, 40, 60 en 85 euro na 0, 2, 4, 6, 8 en 10 dagen. De veranderingen zijn +5, +10, +15, +20, +25: elke is 5 groter dan de vorige, dus het bedrag stijgt elke keer met meer. Een plant: 4, 14, 22, 28, 32 en 34 cm na 0 tot 5 weken. De veranderingen zijn +10, +8, +6, +4, +2: elke is 2 kleiner, dus de plant groeit nog steeds, maar elke keer met minder.
Regel
Zeg het met getallen
Een goede beschrijving heeft drie delen: de richting, hoe de stappen veranderen en getallen uit de tabel: de eerste en de laatste waarde, de totale verandering en de hoogste of laagste waarde met de plaats waar die staat. Bij Beschrijf het bouw je de zin uit twee blokken en de applicatie controleert hem met de veranderingen, met een reden als hij niet past.
Voorbeeld
De spaarpot: “Het bedrag stijgt, elke keer met meer, van 10 naar 85 euro.” De totale verandering is de som van de veranderingen → 5+10+15+20+25=75, en 85−10=75 ook.
Regel
Twee tabellen vergelijken
Twee tabellen met dezelfde bovenste rij kun je kolom voor kolom vergelijken. De rij B min A laat zien wie hoger is: negatief als A hoger is, 0 als ze gelijk zijn, positief als B hoger is. De eerste kolom met een positief verschil is waar B voor het eerst hoger is. Vergelijk ook hoeveel elke tabel elke keer verandert: de tabel die elke keer met meer stijgt, komt uiteindelijk hoger uit. Bij Vergelijk twee tabellen ga je langs de kolommen.
Voorbeeld
Tank A stijgt elke 5 minuten met 10 liter, vanaf 40. Tank B begint bij 10 en stijgt met 10, 20, 30, … liter. In het begin is A 30 hoger. Het verschil B − A is −30, −30, −20, 0, 30, 70, 120: na 15 minuten zijn de tanks gelijk en na 20 minuten is B voor het eerst hoger: 110 tegen 80.
Definitie
Een variabele vervangen door een uitdrukking
Soms hangt een grootheid af van een tweede en de tweede van een derde: de kosten K hangen af van het aantal gasten N en N hangt af van het aantal tafels t. Om K rechtstreeks uit t te krijgen, zet je de hele uitdrukking voor N tussen haakjes op de plaats van de letter N. Werk daarna de haakjes uit en verzamel gelijksoortige termen. Bij Vervang een variabele stel je a, b, c en d in en zie je elke regel, met een tabel met getallen die de nieuwe formule controleert.
Voorbeeld
K=2,5N+30 met N=3t+4. Tussen haakjes → K=2,5(3t+4)+30. Uitwerken → K=7,5t+10+30. Samennemen → K=7,5t+40.
Regel
Haakjes en tekens
Het haakje werkt op elke term erin. Een factor of een minteken voor het haakje hoort bij elke term. Het kwadraat van een haakje is het haakje keer zichzelf, dus (t+3)2=t2+6t+9 en niet t2+9 → de middelste term 2×t×3 mag je niet vergeten.
Voorbeeld
P=50−2N met N=3t+4 → P=50−2(3t+4)=50−6t−8=42−6t. Een minteken alleen bij de eerste term geeft 50−6t+8=58−6t en dat is fout. Met een kwadraat → A=2N2+5 en N=t+3 geven 2(t+3)2+5=2(t2+6t+9)+5=2t2+12t+23.
Regel
Terugvervangen
De andere kant op: een deel van een formule kan een nieuwe letter u krijgen. Noem je het hele haakje u, dan wordt de formule korter en rekent hij makkelijker. Noem je alleen de term met de letter u, dan blijft er een haakje staan. Noem je alleen de letter u, dan is de formule even lang als eerst. Bij Vervang terug kies je het deel en zie je de nieuwe formule en de getallen.
Voorbeeld
K=2,5(3t+4)+30. Met u=3t+4 → K=2,5u+30. Met u=3t → K=2,5(u+4)+30. Met u=t → K=2,5(3u+4)+30. Alleen de eerste is echt eenvoudiger.
Tip
Controleren met een getal
Om te zien of een nieuwe formule klopt, kies je een getal en reken je beide formules uit: de oude stap voor stap met de getallen erin en de nieuwe meteen. Ze moeten dezelfde waarde geven. Eén getal kan toevallig kloppen, dus probeer er een tweede. Bij Controleer met een getal staat de goede uitkomst naast een typisch foutje en het eerste getal waarbij ze verschillen is gemarkeerd.
Voorbeeld
K=2,5N+30 en N=3t+4 bij t=2 → N=3×2+4=10 en K=2,5×10+30=55. De nieuwe formule geeft ook 7,5×2+40=55. Het foutje 7,5t+34 geeft 49. Het foutje 2t2+23 voor 2t2+12t+23 geeft bij t=0 voor beide 23, maar bij t=1 25 tegen 37.
Tip
Toetsen en privacy
Elke stepper, knop en elk blok werkt met het toetsenbord: Tab gaat naar de volgende, Enter (of de spatiebalk) drukt erop en met de pijltjes omhoog en omlaag verander je een getal in een vakje. Niets wat je in deze applicaties doet wordt opgeslagen of ergens naartoe gestuurd. De situaties en de getallen zijn origineel: we hebben ze voor deze applicaties geschreven.
Voorbeeld
Druk bij Beschrijf het op Tab om bij een blok te komen en op Enter om het te kiezen; de applicatie zegt dan of de zin bij de tabel past.
Oefenen
Het water in een tank wordt elke 5 minuten gemeten: na 0, 5, 10, 15 en 20 minuten zit er 20, 32, 44, 56 en 68 liter in. Beschrijf de tabel in woorden, met getallen. Makkelijk
Toon de oplossing
Reken de veranderingen uit → 32−20=12, 44−32=12, 56−44=12 en 68−56=12.
Elke verandering is positief, dus de tabel stijgt. Elke verandering is 12, dus de stappen zijn elke keer gelijk.
De eerste waarde is 20 en de laatste is 68: samen 68−20=48, en dat is 4×12.
De hoeveelheid water stijgt, elke keer met evenveel (12 liter per 5 minuten), van 20 naar 68 liter.
Een tabel die elke keer met evenveel stijgt, is een rechte lijn omhoog.
Een plant wordt elke week gemeten: na 0, 1, 2, 3 en 4 weken is hij 4, 14, 22, 28 en 32 cm hoog. Beschrijf de tabel en zeg hoe de stappen veranderen. Makkelijk
Toon de oplossing
De veranderingen zijn 14−4=10, 22−14=8, 28−22=6 en 32−28=4, dus +10, +8, +6, +4.
Alle veranderingen zijn positief, dus de plant groeit. Elke verandering is kleiner dan de vorige → 10>8>6>4.
Samen groeit de plant 10+8+6+4=28cm, van 4 naar 32.
De hoogte stijgt, elke keer met minder, van 4 naar 32 cm.
“Elke keer minder” betekent niet dat het daalt: de plant groeit nog steeds.
De kosten K van een feest zijn K=3N+5 en het aantal gasten is N=2t+1, met t het aantal tafels. Schrijf K in t. Makkelijk
Toon de oplossing
Zet 2t+1 tussen haakjes op de plaats van N → K=3(2t+1)+5.
Werk de haakjes uit: de 3 vermenigvuldigt beide termen, dus K=6t+3+5.
Neem samen → K=6t+8. Controleer met t=2 → N=5, K=3×5+5=20 en 6×2+8=20.
K=6t+8.
Controleer altijd met een getal: 20 en 20 komen overeen.
Een bal wordt omhoog gegooid: na 0, 1, 2, 3 en 4 seconden is hij 10, 50, 70, 50 en 10 cm hoog. Beschrijf de tabel: de richting, de hoogste waarde en waar die staat. Middel
Toon de oplossing
De veranderingen zijn 50−10=40, 70−50=20, 50−70=−20 en 10−50=−40, dus +40, +20, −20, −40.
De veranderingen zijn eerst positief en dan negatief, dus de hoogte stijgt en daalt daarna.
De overgang van positief naar negatief ligt bij 70: de hoogste waarde is 70 cm, na 2 seconden.
De hoogte stijgt en daalt daarna. De hoogste waarde is 70 cm, na 2 seconden; na 4 seconden is de bal weer op 10 cm.
De veranderingen voor en na de top spiegelen elkaar.
Twee spaarpotten A en B worden elke 2 dagen geteld. A: 30, 35, 40, 45, 50, 55 euro. B: 10, 12, 18, 28, 42, 60 euro (na 0, 2, 4, 6, 8, 10 dagen). Vanaf welke dag is B hoger dan A en hoeveel hoger? Is B ooit gelijk aan A? Middel
Toon de oplossing
Schrijf de rij B min A: −20, −23, −22, −17, −8 en 60−55=5.
Het eerste positieve verschil staat in de laatste kolom: na 10 dagen heeft B 60 euro en A 55.
De rij gaat van −8 naar 5 en slaat 0 over: de spaarpotten zijn nooit gelijk.
B is voor het eerst hoger na 10 dagen, met 5 euro. B is in deze tabel nooit gelijk aan A.
B stijgt elke keer met meer en haalt A dus in.
Een winkel rekent C=80−3N euro, waarbij N afhangt van het aantal weken t → N=2t+5. Schrijf C in t en controleer met een getal. Middel
Toon de oplossing
Zet 2t+5 tussen haakjes op de plaats van N → C=80−3(2t+5).
Het minteken en de 3 werken op beide termen → C=80−6t−15. (80−6t+15 schrijven is het klassieke foutje.)
Neem samen → C=65−6t. Controleer met t=2 → N=9, C=80−3×9=53 en 65−6×2=53.
C=65−6t.
Het foutje 80−6t+15=95−6t geeft 83 bij t=2 en niet 53.
Een vierkant terras kost A=3N2−7 euro, waarbij N de zijde is en N=2t+1. Schrijf A in t en controleer met t=1. Moeilijk
Toon de oplossing
Zet 2t+1 tussen haakjes op de plaats van N → A=3(2t+1)2−7.
Werk eerst het kwadraat uit → (2t+1)2=4t2+4t+1 (de middelste term is 2×2t×1=4t).
Vermenigvuldig met 3 → A=12t2+12t+3−7. Neem samen → A=12t2+12t−4.
Controleer met t=1 → N=3, A=3×9−7=20 en 12+12−4=20.
A=12t2+12t−4.
Term voor term kwadrateren geeft 12t2−4 → dat klopt alleen bij t=0.
Terugvervangen → Q=4(2x−1)2+3(2x−1). Noem 2x−1 de letter u en schrijf Q in u. Controleer met x=2. Moeilijk
Toon de oplossing
Het haakje (2x−1) staat twee keer in de formule: één keer gekwadrateerd en één keer alleen. Noem het hele haakje u → u=2x−1.
Elk haakje wordt u → Q=4u2+3u.
Controleer met x=2 → u=2×2−1=3 en Q=4×32+3×3=36+9=45. De oude formule geeft ook 4×32+3×3=45.
Q=4u2+3u.
De nieuwe formule is veel korter en geldt voor elke x: hij leest makkelijker en lost makkelijker op als dat moet.
K=3N+10, N=2M−1 en M=4t+2. Schrijf K in t, een vervanging tegelijk, en controleer met t=1. Moeilijk
Toon de oplossing
Vervang eerst de letter N → K=3(2M−1)+10=6M−3+10=6M+7.
Vervang nu M → K=6(4t+2)+7=24t+12+7=24t+19.
Controleer met t=1 → M=4×1+2=6, N=2×6−1=11, K=3×11+10=43 en 24×1+19=43.
K=24t+19.
Vervang eerst de binnenste letter, vereenvoudig en vervang dan de volgende.
Interactieve applicaties bij dit onderwerp
Gratis applicaties openen met een gratis leerlingaccount. Docenten kunnen alle applicaties gebruiken in een live les.