Interactive Lessons

Rijen en sommen

Lesnotities

Definitie

Een rij en zijn directe formule

Een rij is een lijst getallen in een vaste volgorde. De term met nummer n schrijf je als of (in het syllabus ook en ). Een directe formule geeft een term in één berekening uit zijn nummer, bijvoorbeeld . Het eerste nummer kan of zijn: zeg altijd welke je bedoelt. Een tabel op de GR laat n, de term, het verschil van twee opeenvolgende termen en de som tot nu toe zien. Bij Directe formule typ je de formule en lees je de tabel en de grafiek met punten af.
Voorbeeld
Met en n beginnend bij 1 zijn de termen 5, 8, 11, 14, 17, … en . Begin je bij , dan start dezelfde formule met , en u(10) is nog steeds 32, maar het is nu de elfde term en niet de tiende.
na(n)DifferenceSum15·528313311324414338517355620375
Definitie

De recursieve formule

Een recursieve formule zegt hoe je een term uit de term ervoor krijgt en geeft de beginwaarde. Bijvoorbeeld en . Je werkt stap voor stap: u(2) heeft u(1) nodig, u(3) heeft u(2) nodig. Een regel van de vorm neemt r keer de vorige term en telt er d bij op. Bij is de rij rekenkundig, bij is hij meetkundig. Voor r tussen −1 en 1 naderen de termen tot . Bij Recursieve formule typ je de regel met p voor de vorige term.
Voorbeeld
Met en : , dan , en . De regel met geeft 4, 10, 13, 14,5, 15,25, … en nadert tot .
24681004.5913.51816na(n)
Regel

Een rekenkundige rij

In een rekenkundige rij tel je er telkens hetzelfde getal d bij op: het verschil d. Recursief: . Direct, met n beginnend bij 1: ; met n beginnend bij 0: . Het aantal stappen van de eerste term naar u(n) is (of n). De punten van de grafiek liggen op een rechte lijn. Bij Beide manieren zie je beide formules naast elkaar.
Voorbeeld
Eerste term 7 en verschil 4: 7, 11, 15, 19, … dus en . Voor welke n is ? Van 7 naar 135 is en stappen, dus .
12345678010203040na(n)
Regel

Een meetkundige rij

In een meetkundige rij vermenigvuldig je telkens met hetzelfde getal r: de reden r. Recursief: . Direct, met n beginnend bij 1: ; met n beginnend bij 0: . De punten van de grafiek liggen op een kromme. Een reden tussen 0 en 1 maakt de termen kleiner (een procentuele afname), een reden boven 1 laat ze groeien (een procentuele toename) en een negatieve reden wisselt telkens het teken.
Voorbeeld
Eerste term 5 en reden 3: 5, 15, 45, 135, 405, … en . Een afname van 10 procent per keer is de reden 0,9: met n vanaf 1 geeft 90, 81, 72,9, 65,61, …
123456037575011251500na(n)
Regel

Welk soort rij?

Om te beslissen reken je de verschillen en de redenen van opeenvolgende termen uit. Alle verschillen gelijk: rekenkundig. Alle redenen gelijk: meetkundig. Geen van beide: een ander soort rij. Zijn alle termen gelijk, dan kloppen allebei (verschil 0, reden 1). Controleer elk paar buren, niet alleen het eerste. De tabel van Directe formule zegt welk soort het is.
Voorbeeld
3, 7, 11, 15: de verschillen zijn , en , dus de rij is rekenkundig. 2, 6, 18, 54: de redenen zijn , en , dus de rij is meetkundig. 1, 4, 9, 16: de verschillen zijn , en en de redenen zijn , en : geen van beide.
Definitie

De somrij S(n)

S(n) is de som van de eerste n termen: (begint n bij 0, dan begint de som bij u(0)). De sommen S(1), S(2), S(3), … vormen zelf een rij: de somrij. Je krijgt de volgende som door een term erbij te tellen: , dus . Bij Somrij typ je u(n) en zie je de termen, de sommen en de grafiek van beide.
Voorbeeld
Voor u(n) = 2n + 1 zijn de termen 3, 5, 7, 9, 11, … en de sommen 3, dan , , en . Controle: .
na(n)DifferenceSum13·325283721549224511235613248
Regel

De som van een rekenkundige rij

Tel de eerste en de laatste term op, de tweede en de een-na-laatste, enzovoort: elk paar heeft hetzelfde totaal. Bij n termen zijn er paren, dus . De laatste term is . Bij een oneven aantal termen blijft de middelste term alleen over. Bij Somformules tel je de termen op, gebruik je de formule en zie je dat ze hetzelfde geven.
Voorbeeld
De termen 5, 9, 13, 17, … tot 41 (eerste term 5, verschil 4, 10 termen): , , … er zijn 5 paren, dus de som is . Met de formule: . Bij 7 termen 3, 5, …, 15 maken de eerste en de laatste samen en , en dat is (de middelste term is 9).
5913172125293337414646464646
Regel

De som van een meetkundige rij

Voor een meetkundige rij met eerste term u(1) = eerste en reden r (niet 1) geldt . Is , dan is elke term gelijk aan de eerste term en . De formule bespaart je het optellen van veel termen, maar je mag ook term voor term optellen: beide geven dezelfde som. Kies bij Somformules het meetkundige soort.
Voorbeeld
Eerste term 3, reden 2, 8 termen: . Met de formule: , want . Bij reden 1: zes termen van 4 geven . Bij reden 0,5: voor 5 termen.
Definitie

De sigma-notatie

Het teken Σ (sigma) betekent: optellen. Eronder staat de eerste waarde van k, erboven de laatste waarde en erachter de uitdrukking in k. Het aantal termen is de bovengrens − de ondergrens + 1. Dezelfde som kun je met andere grenzen schrijven als je de uitdrukking aanpast. Bij Sigma-notatie typ je de uitdrukking en de grenzen en zie je de termen uitgeschreven.
Voorbeeld
: het aantal termen is . Met k van 0 tot 4 is dezelfde som : , met termen. Nog een: met termen.
Σ5k = 1(2k + 1)3 + 5 + 7 + 9 + 11 = 35
Regel

Een spaarplan als recursieve formule

Bij een spaarplan groeit het bedrag elke periode met de rente en komt er een inleg bij. Bij p procent rente wordt het bedrag vermenigvuldigd met : . Ingelegd: . De rest van het bedrag is rente. Bij Spaarplan kies je het beginbedrag, de inleg, de rente en het aantal perioden en zie je de tabel en de grafiek.
Voorbeeld
Begin €1 000, 5 procent rente (reden 1,05) en elk jaar €200 inleg: , dan en . Na 3 jaar is €1 600 ingelegd , dus de rente is .
nAmountPaid inInterest01000100001125012005021512.51400112.531788.131600188.1342077.531800277.5352381.412000381.41
Tip

Twee plannen en de doelsom

Vergelijk een rekenkundig plan A (telkens hetzelfde bedrag erbij) met een meetkundig plan B (telkens een percentage erbij) in een tabel: wanneer loopt B voor? Dat doe je bij Twee plannen. Bij een doelsom zoek je de kleinste n met S(n) minstens het doel: probeer de somformule. Dat doe je bij Doelsom.
Voorbeeld
Plan A: 500, elke week 100 erbij. Plan B: 50, elke week verdubbeld. Week 4: A heeft 900, B heeft 800. Week 5: A heeft , B heeft : B loopt voor vanaf week 5. Doel: 20 stoelen in rij 1, in elke volgende rij 2 meer, minstens 400. is te weinig; is genoeg: rijen.
012345045090013501800weekAmount
Let op!

Veelgemaakte fouten

Tel de stappen, niet de termen: van de eerste term naar de term met nummer n zijn het stappen als n bij 1 begint en n stappen als n bij 0 begint. Bij n vanaf 0 is u(3) de vierde term. Bij een meetkundige rij is de macht (of n), niet . Vergeet in een somformule de deling door 2 niet en haal d en r niet door elkaar.
Voorbeeld
Eerste term 7, verschil 4. Met n beginnend bij 1: (9 stappen). Met n beginnend bij 0 is de eerste term , dus (10 stappen).
Tip

Een formule typen, toetsen en privacy

Typ een directe formule in n, bijvoorbeeld 2n+3, 5*2^n of (n-1)^2; gebruik ^ voor een macht en een punt of een komma voor een decimaal. Een sigma-uitdrukking gebruikt de letter k en een recursieve regel gebruikt p voor de vorige term. Kan een formule niet gelezen worden, dan zegt de applicatie dat. De situaties en getallen zijn verzonnen en origineel. Alles wat je typt wordt in je browser gecontroleerd en niets wordt opgeslagen of ergens naartoe gestuurd. Elke stepper, keuze en knop werkt met het toetsenbord: Tab gaat naar de volgende, Enter of de spatiebalk drukt erop.
Voorbeeld
Typ je 3n+2 en kies je n vanaf 1, dan krijg je een tabel met de termen 5, 8, 11, 14, 17, …; de regel p+5 met beginwaarde 6 geeft 6, 11, 16, 21, … (, daarna telkens 5 erbij).
Regel

Een reeks die tot rust komt: partiële sommen en de reden

Een reeks is de som van de termen van een rij; de partiële sommen S(n) zijn de sommen van de eerste n termen. Een meetkundige reeks met eerste term a en reden r komt tot rust bij het getal a : (1 − r) als |r| < 1: de termen worden steeds kleiner. Is |r| gelijk aan 1 of groter, dan komen de sommen nooit tot rust. Een rekenkundige reeks komt alleen tot rust als elke term 0 is. Bij Meetkundige reeks kies je a en r en zie je de sommen en de limietlijn.
Voorbeeld
12 + 6 + 3 + … heeft a = 12 en r = 1/2, dus de sommen komen tot rust bij 12 : (1 − 1/2) = 24. Na 5 termen is S(5) = 23,25 en het verschil met 24 is 24 − 23,25 = 0,75. Met a = 3 en r = 2 groeien de sommen 3, 9, 21, … onbegrensd.
1234567806.51319.52624nS(n)

Oefenen

Een rij heeft de directe formule en n begint bij 1. Wat is u(12)? Makkelijk
Toon de oplossing
Vul in de formule in.
.
.
Controleer het begin: en , dus het verschil is 4.
Een rij begint met en elke volgende term is 5 meer: . Wat is u(8)? Makkelijk
Toon de oplossing
Werk stap voor stap: 11, 16, 21, … telkens 5 erbij.
Van u(1) naar u(8) zijn het 7 stappen van 5: .
.
Het aantal stappen is en niet 8.
Bekijk de rij 5, 10, 20, 40, 80, … Wat voor soort rij is het en wat is u(7) (n begint bij 1)? Makkelijk
Toon de oplossing
De verschillen zijn 5, 10, 20, 40: niet gelijk. De redenen zijn , , , : allemaal gelijk, dus de rij is meetkundig met reden 2.
De directe formule is . De macht is .
.
Een meetkundige rij met reden 2; .
Van de eerste term naar de zevende zijn het 6 stappen, dus de macht is 6 en niet 7.
Een rekenkundige rij heeft eerste term 12, verschil 3 en 15 termen. Wat is de som van alle termen? Middel
Toon de oplossing
Zoek de laatste term: .
De eerste en de laatste term maken samen .
.
De som is 495.
De laatste term heeft stappen van 3 nodig, niet 15 stappen.
Een meetkundige rij heeft eerste term 2 en reden 3. Wat is de som van de eerste 7 termen? Middel
Toon de oplossing
Gebruik met eerste = 2, en .
De macht is .
.
De som is 2 186.
Controleer door op te tellen: (de laatste term is ).
Bereken . Middel
Toon de oplossing
Tel de termen: .
De eerste term () is en de laatste term () is .
De termen hebben verschil 2: rekenkundig, dus .
De som is 77.
Tel niet termen: beide grenzen horen bij de som.
Een spaarrekening begint met €2 000. Elk jaar groeit het bedrag met 4 procent en daarna komt er €150 bij: en . Wat is u(3), afgerond op twee decimalen, en hoeveel daarvan is rente? Moeilijk
Toon de oplossing
Reken de jaren een voor een uit: .
.
.
Ingelegd: , dus de rente is .
euro, waarvan 267,97 rente.
Rond pas aan het eind af: niet na elk jaar.
Plan A begint met €200 en voegt elke week €60 toe. Plan B begint met €10 en verdubbelt elke week. In welke week (het begin is week 0) heeft B voor het eerst meer dan A? Moeilijk
Toon de oplossing
Plan A is rekenkundig: . Plan B is meetkundig: . Maak een tabel van beide.
Week 4: A heeft en B heeft . Week 5: A heeft 500 en B heeft 320.
Week 6: A heeft en B heeft : B loopt voor het eerst voor.
In week 6.
Daarna blijft B voor: in week 7 heeft A 620 en B 1 280, in week 8 heeft A 680 en B 2 560.
In jaar 1 spaart Noor €500. Elk volgend jaar spaart ze €50 meer dan het jaar ervoor. Na hoeveel jaar heeft ze in totaal minstens €10 000 gespaard? Moeilijk
Toon de oplossing
De bedragen vormen een rekenkundige rij (eerste term 500, verschil 50), dus .
Probeer : . Dat is minder dan 10 000.
Probeer : . Dat is minstens 10 000.
Na 13 jaar.
In jaar 13 spaart ze ; het totaal springt van 9 300 naar 10 400.
Bent u docent?

Geef live lessen met deze applicaties aan uw hele klas. Probeer het gratis: de eerste één maand.

Gratis proberen

Past bij deze leerjaren

IB (MYP, Diploma): MYP 4, MYP 5, Diploma, jaar 1, Diploma, jaar 2

Cambridge International: AS Level, A Level

Nederland: Vwo · Wiskunde A, Vwo · Wiskunde C

Turkije (MEB): Klas 11, Klas 12

Engeland (GCSE, A Level): Year 12 (A Level), Year 13 (A Level)

VS (Common Core): Algebra 2, Precalculus

Wat de applicaties bij dit onderwerp leren 4 applicaties

Directe en recursieve formules, tabel en grafiek

  • Rekenkundige, meetkundige en andere rijen herkennen aan een formule
  • Zien hoe beginnen bij 0 of bij 1 de termen verandert
  • De recursieve en de directe formule van een rij schrijven

Somrijen, sommen en sigma

  • Zien dat S(n) − S(n − 1) de term a(n) is
  • Een rekenkundige of meetkundige rij optellen met een formule
  • Een uitdrukking met het sigmateken lezen

Sparen, plannen en doelen

  • Een spaarplan schrijven als recursieve formule met rente en storting
  • Elke keer hetzelfde bedrag erbij vergelijken met een percentage groei
  • De kleinste n vinden waarvoor de som S(n) een doel bereikt

Reeksen die tot rust komen: partiële sommen en de reden

  • Aan de reden zien of de partiële sommen tot rust komen
  • De grenswaarde a ÷ (1 − r) uitrekenen als |r| < 1
  • Uitleggen waarom een rekenkundige reeks nooit tot rust komt