Een toevalsvariabeleX geeft elke uitkomst van een experiment een getal. De kanstabel zet elke waarde x naast zijn kans P(X=x).
Voorbeeld
Twee zuivere munten, X = het aantal keer kop. HH, HT, TH, TT zijn even waarschijnlijk.P(X=0)=41, P(X=1)=42=21, P(X=2)=41.
Regel
De kansen tellen op tot 1
Elke kans ligt tussen 0 en 1 en samen zijn ze precies 1 → ∑P(X=x)=1. Een tabel die niet optelt tot 1 is geen kansverdeling.
Voorbeeld
0,1+0,4+0,3+0,2=1 → een geldige tabel.0,2+0,5+0,4=1,1 → niet geldig, welke waarden X ook heeft.
Regel
Bereken k
Is een kans onbekend of bevat hij k, stel dan de som gelijk aan 1 en los k op. Staat k in het kwadraat, dan zijn er twee wortels: verwerp die met een negatieve kans of een kans boven 1.
Voorbeeld
P(X=x)=kx voor x=1,2,3,4.k+2k+3k+4k=10k=1, dus k=0,1 en de tabel is 0,1,0,2,0,3,0,4.
Regel
P(X ≥ a) en het complement
De kans op een gebeurtenis is de som van de kansen van de waarden erin. Vaak is het complement korter → P(X≥a)=1−P(X<a).
Voorbeeld
x=1,2,3,4,5 met P=0,05,0,1,0,15,0,3,0,4.P(X≥2)=1−P(X=1)=1−0,05=0,95, evenveel als 0,1+0,15+0,3+0,4.
Definitie
Een tabel door een machine te tellen
Maken dobbelstenen, munten of een rad X, noteer dan de even waarschijnlijke uitkomsten en tel de manieren om elke waarde te krijgen; P(X=x) is het aantal manieren gedeeld door het aantal uitkomsten.
Voorbeeld
Twee dobbelstenen, X = de som. 7 ontstaat in 6 van de 36 paren.P(X=7)=366=61.
Tip
Relatieve frequenties tegenover de theorie
Een experiment geeft aantallen. Deel elk aantal door het totaal voor de relatieve frequenties en vergelijk ze met de theoretische kansen: ze liggen dichtbij, zijn niet gelijk en komen dichterbij bij meer herhalingen.
Voorbeeld
Een rad met P=0,5,0,3,0,2 wordt 200 keer gedraaid → 96,63,41.Relatieve frequenties 0,48,0,315,0,205; het grootste verschil met de theorie is 0,02.
Definitie
F(x) en P(a < X ≤ b)
F(x)=P(X≤x) telt de kansen op tot en met x. De grafiek is een trap die nooit daalt en eindigt bij 1. P(a<X≤b)=F(b)−F(a).
Voorbeeld
x=0,1,2,3 met P=0,1,0,4,0,3,0,2 geeft F=0,1,0,5,0,8,1.P(0<X≤2)=F(2)−F(0)=0,8−0,1=0,7.
Definitie
E(X) als gewogen gemiddelde
De verwachtingswaardeE(X)=μ is het gemiddelde van de verdeling: vermenigvuldig elke waarde met zijn kans en tel op, E(X)=∑xP(X=x).
Voorbeeld
x=0,1,2,3 met P=0,1,0,4,0,3,0,2.E(X)=0⋅0,1+1⋅0,4+2⋅0,3+3⋅0,2=1,6. Het gewone gemiddelde 1,5 van de vier waarden negeert de gewichten.
Definitie
E(X) als evenwichtspunt
Zet de staven als gewichten op een balk. Hij balanceert in μ, waar de trekkrachten (x−μ)P(X=x) aan beide kanten tegen elkaar wegvallen. Een steunpunt elders kantelt de balk naar de zware kant.
Voorbeeld
Steunpunt in 2 voor de tabel hierboven → ∑(x−2)P(X=x)=−0,2−0,4+0+0,2=−0,4.Negatief, dus de balk kantelt naar links. In 1,6 is de som 0.
Bijzonder geval
E(X) hoeft geen waarde van X te zijn
Een zuivere dobbelsteen heeft E(X)=3,5, een getal dat geen worp geeft. E(X) is het gemiddelde op lange termijn, niet de meest waarschijnlijke waarde, en ligt altijd tussen de kleinste en de grootste waarde.
Voorbeeld
X=0 of 1, elk met P=0,5.E(X)=0⋅0,5+1⋅0,5=0,5, een waarde die X nooit kan aannemen.
Regel
De lange termijn
Het gemiddelde van veel herhalingen komt bij E(X) tot rust. Het gebruikelijke verschil bij n herhalingen is ongeveer σ/n, en 2σ/n dekt de meeste reeksen: vier keer zoveel herhalingen halveert het verschil.
Voorbeeld
Een dobbelsteen die de computer gooit (vaste reeks): het gemiddelde van de eerste 10 is 2,90, van 100 is 3,33, van 1000 is 3,548.Elk ligt binnen 2σ/n=1,08,0,34,0,11 van 3,5.
Definitie
Var(X): de gemiddelde gekwadrateerde afstand
De variantieVar(X)=E((X−μ)2)=∑(x−μ)2P(X=x) is het gemiddelde van de gekwadrateerde afstanden tot het gemiddelde. Kwadraten laten elke afstand meetellen en grote afstanden het meest.
Voorbeeld
μ=1,6: de gekwadrateerde afstanden voor x=0,1,2,3 zijn 2,56,0,36,0,16,1,96.Var=2,56⋅0,1+0,36⋅0,4+0,16⋅0,3+1,96⋅0,2=0,84.
Regel
Een snelle weg: E(X²) − μ²
Var(X)=E(X2)−μ2: het gemiddelde van de kwadraten min het kwadraat van het gemiddelde. Je hebt geen afstanden nodig en krijgt hetzelfde getal, nooit een negatief.
Voorbeeld
Een zuivere dobbelsteen → E(X2)=61+4+9+16+25+36=691 en μ2=449.Var=12182−12147=1235.
Definitie
Standaardafwijking en haar eenheid
De standaardafwijkingσ=Var(X) is een gebruikelijke afstand tot het gemiddelde, in de eenheid van X. De variantie staat in de eenheid in het kwadraat: minuten geven minuten².
Voorbeeld
Minuten te laat → 0,5,10 met P=0,5,0,3,0,2.E(X)=3,5, E(X2)=27,5, Var=27,5−3,52=15,25 min², σ=15,25≈3,91 min.
Let op!
Zelfde gemiddelde, andere spreiding
Twee verdelingen kunnen dezelfde E(X) hebben en toch heel verschillend zijn: het gemiddelde zegt waar het midden ligt, de standaardafwijking hoe ver de waarden ervan liggen. Geef beide.
Voorbeeld
A → 1,2,3 en B → 0,2,4, beide met P=0,25,0,5,0,25.Beide hebben E=2, maar Var(A)=0,5 en Var(B)=2, dus σB=2 is twee keer σA=22.
Regel
De nieuwe variabele aX + b
Voor Y=aX+b → E(Y)=aE(X)+b en Var(Y)=a2Var(X), dus σY=∣a∣σX. Optellen van b verschuift de tabel, vermenigvuldigen met a rekt hem uit.
Voorbeeld
X → 0,1,2,3 met P=0,1,0,4,0,3,0,2 (E=1,6, Var=0,84). Y=3X−2.E(Y)=3⋅1,6−2=2,8, Var(Y)=32⋅0,84=7,56, σY=3σX≈2,75.
Let op!
b telt nooit mee, a wordt gekwadrateerd
b verandert de spreiding nooit. Een variantie is nooit negatief, dus a wordt gekwadrateerd → Var(−X)=Var(X), niet −Var(X). De standaardafwijking gebruikt ∣a∣.
Voorbeeld
X als hierboven, Y=10−2X.E(Y)=10−2⋅1,6=6,8, Var(Y)=(−2)2⋅0,84=3,36 (niet −3,36), σY=2σX≈1,83.
Regel
X + Y: de regel voor onafhankelijkheid
E(X+Y)=E(X)+E(Y) altijd. Voor onafhankelijkeX en Y ook Var(X+Y)=Var(X)+Var(Y): de varianties tellen op, niet de standaardafwijkingen.
Voorbeeld
Twee dobbelstenen, elk met E=3,5 en Var=1235.E(X+Y)=7, Var(X+Y)=635, σ=635≈2,415.
Let op!
2X is niet X₁ + X₂
2X verdubbelt één worp; X1+X2 telt twee aparte worpen op. Zelfde gemiddelde, maar Var(2X)=4Var(X) en Var(X1+X2)=2Var(X). Bij n kopieën is E=nμ en Var=nσ2.
Voorbeeld
Een dobbelsteen → E(2X)=E(X1+X2)=7.Var(2X)=4⋅1235=335≈11,67, maar Var(X1+X2)=635≈5,83.
Regel
Als X en Y van elkaar afhangen
Zonder onafhankelijkheid is Var(X+Y)=Var(X)+Var(Y)+2Cov(X,Y), met Cov(X,Y)=E(XY)−E(X)E(Y). Voor onafhankelijke variabelen is Cov=0.
Voorbeeld
X,Y elk 0 of 1 met p00=p11=0,4 en p01=p10=0,1 (pxy=P(X=x,Y=y)).E(X)=E(Y)=0,5, E(XY)=0,4, Cov=0,4−0,25=0,15, Var(X+Y)=0,25+0,25+2⋅0,15=0,8.
Definitie
Verwachte uitbetaling en de eerlijke inzet
Geef elke uitkomst zijn uitbetaling: het nettoresultaat N = prijs − inzet. Het verwachte nettoresultaat E(N) is wat een speler gemiddeld wint. Het spel is eerlijk als E(N)=0: de inzet is gelijk aan de verwachte prijs.
Voorbeeld
Een verloting → €10 met P=0,1, €2 met 0,3, anders niets. De verwachte prijs is 10⋅0,1+2⋅0,3=1,6.Een lot van €2 geeft E(N)=1,6−2=−0,4; de eerlijke prijs is €1,60.
Regel
Het voordeel van de organisator en verzekeren
Op lange termijn houdt de organisator inzet − verwachte prijs per lot over, en een verzekeraar heeft een premie nodig boven de verwachte schade. Bij n klanten tellen de totalen op: het gemiddelde groeit met n, de standaardafwijking alleen met n.
Voorbeeld
Een schade van €800 heeft kans 0,005 (1 op 200) → E=800⋅0,005=4. Een premie van €6 laat €2 per klant over.10000 klanten geven €20000; σ≈56,4 per klant, dus ongeveer 5640 in totaal, en de winst blijft boven 20000−2⋅5640=8720.
Tip
Een keuze: gemiddelde en spreiding
Vergelijk opties op verwachtingswaarde en op spreiding. Een hoger gemiddelde is alleen beter als je het risico kunt dragen; een optie met een zekere uitbetaling heeft standaardafwijking 0.
Voorbeeld
A → €20 met P=0,3, anders 0 → E=6, σ≈9,2.B → €4 of €9, even waarschijnlijk → E=6,5, σ=2,5. B heeft het hogere gemiddelde en de kleinere spreiding.
Tip
De raadtoets en een eerlijke strafpunt
Bij k keuzes is een raadpoging goed met kans k1. Met +1 voor een goed en −m voor een fout antwoord is raden eerlijk als k1−kk−1m=0, dus m=k−11.
Voorbeeld
4 keuzes, −41 voor een fout antwoord → E=41−43⋅41=161 per vraag.Alles raden bij 20 vragen geeft gemiddeld 20⋅161=1,25 punten. De eerlijke strafpunt is 31.
Tip
Voorraad: onverkocht en gemiste verkoop
Bij voorraad s en vraag D: onverkocht =s−D als D<s, gemiste verkoop =D−s als D>s. Bepaal het verwachte aantal onverkocht en gemist, reken de kosten door en kies de voorraad met de laagste verwachte kosten.
Voorbeeld
Vraag 8,9,10,11,12 met P=0,1,0,2,0,4,0,2,0,1; onverkocht kost €2, een gemiste verkoop €3. Voor s=10:onverkocht 2⋅0,1+1⋅0,2=0,4, gemist 1⋅0,2+2⋅0,1=0,4, kosten 2⋅0,4+3⋅0,4=2. Voor s=9 zijn de kosten 3,5, voor s=11 zijn ze 2,5.
Tip
Garantie: veel artikelen samen
Elk van n onafhankelijke artikelen valt uit met kans p en een reparatie kost c. Eén artikel kost gemiddeld pc; n artikelen geven E=npc en Var=np(1−p)c2, dus de spreiding groeit alleen met n.
Voorbeeld
n=50, p=0,04, c=€30 → E=50⋅0,04⋅30=60.Var=50⋅0,0384⋅900=1728, σ≈41,6. Bij 200 artikelen is het gemiddelde 240, maar σ is maar 83,1.
Tip
Welke opleiding vraagt wat
Cambridge A level: tabel, E en Var (Paper 5), aX+b en sommen (Paper 6). IB SL: tabel, E(X), toepassingen; IB HL: variantie en lineaire combinaties. AP Statistics: tabel, gemiddelde en SD van een discrete variabele. UK GCSE: risico en verwachte uitkomst. UK A level: alleen de tabel, geen gemiddelde of variantie (Further Maths). Wiskunde A en C vwo → E en σ (schoolexamen); D: ook regels voor afhankelijke variabelen. CCSS: S-MD.
Voorbeeld
Vraag welke opleiding je klas volgt en kies dan de kaarten: de tabel en E(X) voor allen, Var, aX+b en sommen voor IB HL, Cambridge Paper 6 en wiskunde D, uitbetalingen voor GCSE en CCSS.
Oefenen
Een tabel heeft x=1,2,3,4 met P=0,15,0,35,0,3,k. Bereken k. Makkelijk
Toon de oplossing
De kansen tellen op tot 1.
0,15+0,35+0,3+k=1, dus 0,8+k=1.
k=0,2
Controle → 0,15+0,35+0,3+0,2=1, en 0,2 ligt tussen 0 en 1.
x=1,2,3,4 met P=0,1,0,3,0,4,0,2. Bereken P(X≥3). Makkelijk
Toon de oplossing
Tel de waarden in de gebeurtenis op → P(X=3)+P(X=4)=0,4+0,2.
Of met het complement → 1−P(X≤2)=1−(0,1+0,3).
P(X≥3)=0,6
Controle → beide wegen geven 0,6.
x=0,1,2,3 met P=0,2,0,3,0,3,0,2. Bereken E(X). Makkelijk
Toon de oplossing
Vermenigvuldig elke waarde met zijn kans → 0⋅0,2=0, 1⋅0,3=0,3, 2⋅0,3=0,6, 3⋅0,2=0,6.
Tel op → 0,3+0,6+0,6=1,5.
E(X)=1,5
Controle → de tabel is symmetrisch om 1,5, dus het evenwichtspunt is 1,5.
Een rad heeft 4 gelijke sectoren met de nummers 1,1,2,3. X is het getal dat het toont. Geef de tabel en E(X). Makkelijk
Toon de oplossing
Twee van de vier sectoren tonen 1 → P(X=1)=42=21 en P(X=2)=P(X=3)=41.
E(X)=1⋅21+2⋅41+3⋅41=47.
P=21,41,41 en E(X)=47=1,75
Controle → 21+41+41=1, en 1,75 ligt tussen 1 en 3.
E(X)=4 en Var(X)=9. Bereken E(Y), Var(Y) en σY voor Y=2X+5. Makkelijk
Toon de oplossing
E(Y)=2⋅4+5=13.
Var(Y)=22⋅9=36; de +5 telt niet mee.
σY=36=6=2⋅3.
E(Y)=13, Var(Y)=36, σY=6
Controle → σX=3 en σY=∣2∣⋅3=6.
x=1,2,3,4 met P=0,1,0,2,0,3,0,4. Bereken F(3) en P(1<X≤3). Makkelijk
Toon de oplossing
Tel de kansen op → F(1)=0,1, F(2)=0,1+0,2=0,3, F(3)=0,3+0,3=0,6.
P(1<X≤3)=F(3)−F(1)=0,6−0,1=0,5.
F(3)=0,6 en P(1<X≤3)=0,5
Controle → P(X=2)+P(X=3)=0,2+0,3=0,5.
P(X=x)=k(5−x) voor x=1,2,3,4. Bereken k, P(X≤2) en E(X). Middel
Toon de oplossing
De gewichten zijn 4k,3k,2k,k → 10k=1, dus k=0,1.
De tabel is 0,4,0,3,0,2,0,1, dus P(X≤2)=0,4+0,3=0,7.
E(X)=1⋅0,4+2⋅0,3+3⋅0,2+4⋅0,1=2.
k=0,1, P(X≤2)=0,7, E(X)=2
Controle → 0,4+0,3+0,2+0,1=1, en de staven dalen naar rechts, dus E(X) ligt links van het midden 2,5.
Er worden twee zuivere dobbelstenen gegooid. X is het grootste van de twee getallen. Geef de tabel en bereken E(X). Middel
Toon de oplossing
Tel de paren met grootste getal k → 2k−1 van de 36; 1,3,5,7,9,11.
P(X=k)=362k−1; controle 1+3+5+7+9+11=36.
E(X)=361⋅1+2⋅3+3⋅5+4⋅7+5⋅9+6⋅11=36161.
P(X=k)=362k−1 en E(X)=36161≈4,472
Controle → 4,47 ligt boven 3,5: het grootste van twee getallen is meestal hoog.
x=1,2,4 met P=0,5,0,3,0,2. Bereken Var(X) langs beide wegen. Middel
Toon de oplossing
E(X)=0,5+0,6+0,8=1,9.
Weg 1 → (1−1,9)2⋅0,5+(2−1,9)2⋅0,3+(4−1,9)2⋅0,2=0,405+0,003+0,882=1,29.
Weg 2 → E(X2)=0,5+1,2+3,2=4,9 en 4,9−1,92=4,9−3,61=1,29.
Var(X)=1,29, σ≈1,136
Controle → de twee wegen komen overeen, en een variantie is nooit negatief.
X is de score van een zuivere dobbelsteen met 4 zijvlakken. Bereken E(Y), Var(Y) en σY voor Y=4−3X. Middel
Toon de oplossing
E(X)=41+2+3+4=2,5 en Var(X)=41+4+9+16−2,52=1,25.
E(Y)=4−3⋅2,5=−3,5.
Var(Y)=(−3)2⋅1,25=11,25 en σY=3σX≈3,35.
E(Y)=−3,5, Var(Y)=11,25, σY≈3,35
Controle → de variantie is positief hoewel a=−3: het is a2=9 keer 1,25.
Een rad betaalt €8 met kans 81, €2 met kans 83 en anders niets. Bepaal de eerlijke inzet. Een lot kost €2: wat verwacht de organisator te winnen bij 400 keer spelen? Middel
Toon de oplossing
Verwachte prijs → 8⋅81+2⋅83=1+43=47. De eerlijke inzet is daaraan gelijk.
Bij een inzet van €2 wint de organisator 2−47=41 per keer.
Voor 400 keer → 400⋅41=100.
Eerlijke inzet €1,75; verwachte winst €100
Controle → de speler verwacht E(N)=1,75−2=−0,25 per keer, dus 400⋅0,25=100 in totaal.
Een dobbelsteen heeft σ≈1,71. Hoe groot is het gebruikelijke verschil tussen het gemiddelde van n worpen en 3,5 voor n=100 en voor n=400? Middel
Toon de oplossing
Het gebruikelijke verschil is ongeveer σ/n.
n=100 → 101,71≈0,17.
n=400 → 201,71≈0,085, half zo groot.
Ongeveer 0,17 voor n=100 en 0,085 voor n=400
Controle → vier keer zoveel worpen halveert het verschil; 4=2.
Er worden twee zuivere dobbelstenen gegooid en X is de som. Bereken P(X≥10), E(X) en Var(X). Moeilijk
Toon de oplossing
Tel de paren → de sommen 10,11,12 komen op 3,2,1 manieren voor, dus P(X≥10)=366=61.
Elke dobbelsteen heeft E=3,5 en Var=1235, en de dobbelstenen zijn onafhankelijk.
E(X)=3,5+3,5=7 en Var(X)=1235+1235=635.
P(X≥10)=61, E(X)=7, Var(X)=635
Controle → de tabel van de som geeft E(X2)=6329 en 6329−49=635.
x=1,2,3 met P=0,61,k,k2. Bereken k en E(X). Moeilijk
Toon de oplossing
De som is 1 → 0,61+k+k2=1, dus k2+k−0,39=0.
(k−0,3)(k+1,3)=0, dus k=0,3 of k=−1,3. Een kans kan niet negatief zijn, dus k=0,3.
De tabel is 0,61,0,3,0,09 en E(X)=0,61+0,6+0,27=1,48.
k=0,3 en E(X)=1,48
Controle → 0,61+0,3+0,09=1 en −1,3 zou een kans −1,3 geven.
X en Y hebben E(X)=3, Var(X)=2, E(Y)=5, Var(Y)=4. Stel W=2X−3Y+1. Bereken E(W) en Var(W) als X en Y onafhankelijk zijn, en als Cov(X,Y)=0,5. Moeilijk
Toon de oplossing
E(W)=2⋅3−3⋅5+1=−8 in beide gevallen.
Onafhankelijk → Var(W)=22⋅2+(−3)2⋅4=8+36=44, dus σW=44=211≈6,63.
Met Cov=0,5 komt er 2⋅2⋅(−3)⋅0,5=−6 bij → Var(W)=38.
Controle → de kruisterm is negatief omdat 2 en −3 tegengestelde tekens hebben, dus een positieve covariantie verlaagt de variantie.
Een speler betaalt €2 voor een rad dat €8 betaalt (kans 81), €2 (83) of niets, dus N=6,0 of −2. Bereken E(N) en Var(N), en het gemiddelde en de SD van het totaal van 900 keer. Moeilijk
Toon de oplossing
E(N)=6⋅81+0−2⋅21=−41.
E(N2)=36⋅81+4⋅21=213, dus Var(N)=213−161=16103.
900 keer → gemiddelde −225, σ=900⋅16103≈76,1.
E(N)=−0,25, Var(N)=6,4375; het totaal heeft gemiddelde −225 en σ≈76,1
Controle → de organisator wint 225±2⋅76,1, ongeveer 73 tot 377, boven 0.
De vraag is 8 tot 12 met P=0,1,0,2,0,4,0,2,0,1. Onverkocht kost €1, een gemiste verkoop €4. Welke voorraad s uit 10,11,12 kost het minst? Moeilijk