Een binomiale variabele X telt het aantal successen in n pogingen. Elke poging lukt met kans p en mislukt met kans q=1−p. We schrijven X∼B(n,p); X neemt de waarden 0,1,…,n aan.
Voorbeeld
Een speler neemt 10 vrije worpen en raakt elke keer met kans 0,7; X is het aantal treffers.X∼B(10;0,7), en X kan elke waarde van 0 tot 10 zijn.
Definitie
De vier voorwaarden
X is binomiaal als vier dingen gelden: B elke poging heeft twee uitkomsten, succes of mislukking; I de pogingen zijn onafhankelijk; N het aantal pogingen n ligt van tevoren vast; S de kans op succes is elke keer gelijk. Gaat er één mis, dan is B(n,p) het verkeerde model.
Voorbeeld
Een toets met 12 vragen en 4 keuzes per vraag wordt geraden; X is het aantal goede antwoorden.Goed of fout (B) ✔, het ene antwoord verandert het andere niet (I) ✔, n=12 (N) ✔, p=41 elke keer (S) ✔ → X∼B(12,1/4).
Let op!
Zonder terugleggen: niet onafhankelijk
Trekken zonder terugleggen maakt de pogingen afhankelijk van elkaar: het pak of de zak verandert na elke trekking. Dan is X niet binomiaal, hoeveel voorwaarden er ook goed lijken.
Voorbeeld
Uit een spel kaarten worden 5 kaarten gedeeld; X is het aantal harten.✘ X∼B(5,1/4) omdat 5213=41 van de kaarten harten zijn.✔ Na een hartenkaart is de volgende kaart met kans 174 een harten, niet 41: geen onafhankelijkheid.
Let op!
Niet binomiaal: n niet vast, of geen telling
Twee manieren waarop het nog meer misgaat: je stopt als er iets gebeurt (dan ligt n niet vast), of X is een meting en geen aantal successen. Controleer B, I, N en S voordat je B(n,p) opschrijft.
Voorbeeld
✘ Er wordt met een dobbelsteen gegooid tot de eerste zes; X is het aantal worpen. Niet B(n,p): je stopt bij de zes, dus n ligt niet vast.✘ X is de temperatuur op 10 dagen. Een temperatuur is een meting, geen aantal successen.
Regel
Zonder terugleggen: de tweede trekking
Een zak bevat N knikkers, waarvan R rood; de eerste trekking is rood met kans NR. Wordt hij niet teruggelegd, dan is de tweede trekking na een rode met kans N−1R−1 rood. De kans verandert, dus de trekkingen zijn afhankelijk.
Voorbeeld
Een zak heeft 12 knikkers, waarvan 5 rood; er worden 3 getrokken en X is het aantal rode. P(X=1) met terugleggen is 3⋅125⋅(127)2=576245≈0,425.Zonder terugleggen is het 2205⋅21=4421≈0,477: niet hetzelfde.
Tip
Een grote zak is bijna binomiaal
Is de zak groot en trek je maar een paar knikkers (n hooguit ongeveer een tiende van N), dan verandert één trekking de zak nauwelijks. Dan is B(n,R/N) ook zonder terugleggen een goed model: een vuistregel, geen stelling.
Voorbeeld
N=1000, R=300, n=10: P(X=3) is 0,2668 met terugleggen en 0,2682 zonder.Geen enkele staaf van de twee diagrammen verschilt meer dan 0.0013.
Definitie
Binomiaal of meetkundig?
Binomiaal: het aantal pogingen n ligt vast en je telt de successen. Meetkundig: je gaat door tot het eerste succes en telt de pogingen, dus n ligt niet vast. (Alleen Cambridge 9709 vraagt om de meetkundige verdeling.)
Voorbeeld
Een dobbelsteen. 10 keer gegooid, X is het aantal zessen → X∼B(10,1/6).Gegooid tot de eerste zes, Y is het aantal worpen → meetkundig: P(Y=3)=(65)2⋅61=21625≈0,1157.
Definitie
De boom van S en F
Teken elke poging als een tak: S (succes, kans p) of F (mislukking, kans q; de F komt van het Engelse failure). n pogingen geven 2npaden, elk een woord van S en F. De kans op een pad is het product van zijn takken, want de pogingen zijn onafhankelijk.
Voorbeeld
n=3: de 23=8 paden zijn SSS, SSF, SFS, SFF, FSS, FSF, FFS, FFF.Precies 2 successen: SSF, SFS, FSS → 3 paden, elk met kans p2q.
Regel
De paden tellen: C(n, k)
Paden met precies k successen verschillen alleen in waar de successen staan: kies k van de n plaatsen. Dat zijn er (kn). De driehoek van Pascal geeft ze: elk getal is de som van de twee getallen erboven.
Voorbeeld
(25): rij 5 van de driehoek is 1, 5, 10, 10, 5, 1, dus er zijn 10 paden.Controle met de regel van Pascal → 4+6=10 (uit rij 4: 1, 4, 6, 4, 1).
Regel
De formule P(X = k)
Elk pad met k successen heeft dezelfde kans pkqn−k (vermenigvuldig de takken), en er zijn (kn) van zulke paden. DusP(X=k)=(kn)pkqn−k.
Voorbeeld
Een toets met 5 vragen wordt geraden, 4 keuzes per vraag: n=5, p=41. Precies 2 goed:P(X=2)=(25)(41)2(43)3=10⋅102427=512135≈0,2637.
Tip
De staven tellen op tot 1
De n+1 kansen samen zijn 1, want de paden zijn alle paden: (p+q)n=1. Gebruik dit als controle op een tabel. Voor p=21 leest de tabel van beide kanten hetzelfde.
Voorbeeld
X∼B(3,1/2): 81+83+83+81=1, en de lijst is achterstevoren hetzelfde omdat p=q.
Definitie
Eén poging tegelijk: indicatoren
Schrijf X=I1+I2+⋯+In, waarbij Ij=1 als poging j een succes is en 0 als niet. Eén indicator heeft E(I)=p en Var(I)=p(1−p)=pq.
Voorbeeld
Eén poging met p=0,3: E(I)=0⋅0,7+1⋅0,3=0,3 en Var(I)=0,3⋅0,7=0,21.
Regel
E(X) = np en Var(X) = npq
X is de som van n onafhankelijke indicatoren: de verwachtingswaarden tellen op en de varianties ook, omdat de pogingen onafhankelijk zijn. DusE(X)=np, Var(X)=npq en σ=npq.
E(X)=np is het gemiddelde op de lange duur, geen waarde die X moet aannemen: np is vaak geen geheel getal. De meest waarschijnlijke waarde, de modus, is ⌊(n+1)p⌋; er zijn twee modi als (n+1)p een geheel getal is.
Voorbeeld
X∼B(5,1/2): E(X)=2,5, een waarde die X nooit aanneemt.De modi zijn 2 en 3, allebei met kans 165 (hier is (n+1)p=3 een geheel getal).
Tip
De spreiding is het grootst bij p = 1/2
Voor een vaste n is Var(X)=npq het grootst bij p=21 en daalt naar 0 als p naar 0 of 1 gaat (de uitkomst is dan zeker). p en 1−p geven dezelfde spreiding.
Voorbeeld
n=20: p=0,5 geeft Var=5 en σ≈2,24; p=0,1 en p=0,9 geven allebei Var=1,8 en σ≈1,34.
Regel
Hoogstens, minstens, tussen
Tel de staven van de gebeurtenis op: P(X≤k)=P(0)+⋯+P(k) en P(a≤X≤b)=P(a)+⋯+P(b). Elke staaf is P(X=k) uit de formule.
De cumulatieve tabel geeft F(k)=P(X≤k), zoals een rekenmachine of een tabellenboek. Hij daalt nooit en eindigt bij 1. Verschillen geven losse staven: P(X=k)=F(k)−F(k−1) en P(a≤X≤b)=F(b)−F(a−1).
Voorbeeld
X∼B(10;0,3): F(3)=0,6496 en F(4)=0,8497, dusP(X=4)=0,8497−0,6496=0,2001.
Regel
Bepaal k
Om de kleinste k met P(X≤k)≥q te vinden loop je de cumulatieve kolom af tot hij voor het eerst q bereikt. Controleer de twee buren: F(k−1)<q≤F(k).
Voorbeeld
X∼B(10,1/2) en q=0,05: F(1)=0,0107<0,05 maar F(2)=0,0547≥0,05, dus k=2.
Regel
Eén grens, drie zoekopdrachten
Een toets vraagt om een kritieke waarde in drie vormen: de kleinste k met P(X≤k)≥q; de grootste k met P(X≤k)≤q (linkerstaart); de kleinste k met P(X≥k)≤q (rechterstaart). Het zijn verschillende getallen, dus lees het teken goed.
Voorbeeld
X∼B(20,1/2), q=0,05: F(5)=0,0207<0,05≤F(6)=0,0577, dus de kleinste k is 6 en de grootste k met F(k)≤0,05 is 5.Rechterstaart: P(X≥15)=0,0207≤0,05<P(X≥14)=0,0577 → 15.
Definitie
De meetkundige verdeling (alleen 9709)
Lukt elke poging met kans p en is X het nummer van het eerste succes, dan is P(X=r)=qr−1p, P(X≤r)=1−qr en E(X)=p1.
Voorbeeld
Een dobbelsteen, p=61: P(X=3)=(65)2⋅61=21625 en P(X≤3)=1−(65)3=21691.Gemiddeld duurt het E(X)=6 worpen tot de eerste zes.
Tip
Een simulatie schat
Een simulatie herhaalt het hele experiment R keer; de relatieve frequentie van een gebeurtenis schat de kans erop. De exacte waarde uit de formule hangt niet van R af; de schatting wel, en die verandert bij een nieuwe reeks.
Voorbeeld
X∼B(10;0,7): exact P(X≥8)=0,3828.In één reeks van R=100 experimenten hadden er 43 minstens 8 treffers: schatting 0,43, een verschil van 0,0472. Een andere reeks geeft een andere schatting.
Regel
Het typische verschil van een simulatie
De schatting en de exacte waarde verschillen typisch ongeveer RP(1−P). Vier keer zoveel herhalingen halveren het verschil; 100 keer zoveel maakt het 10 keer kleiner.
Voorbeeld
P=0,3828, dus P(1−P)≈0,2363.R=100 geeft een verschil van ongeveer 0,049; R=10000 geeft ongeveer 0,0049.
Definitie
De vorm: symmetrisch, scheef, gespiegeld
Bij p=21 zijn de staven symmetrisch. Bij p<21 zit de lange staart rechts (scheef naar rechts), bij p>21 links. B(n,1−p) is het spiegelbeeld van B(n,p): P(X=k) bij p is gelijk aan P(X=n−k) bij 1−p.
Voorbeeld
n=8: bij p=0,2 staat de hoogste staaf bij 1 met hoogte P(X=1)=0,3355.Bij p=0,8 staat de hoogste staaf bij 7 met dezelfde hoogte.
Definitie
Op weg naar de klokkromme
Voor grote n volgen de staven van B(n,p), gestandaardiseerd met z=σk−np (elke hoogte keer σ, zodat de totale oppervlakte 1 is), een klokkromme. Een vuistregel voor een goede aansluiting: np≥5 en nq≥5.
Voorbeeld
X∼B(30;0,3): np=9 en nq=21, allebei minstens 5, en σ=6,3≈2,51.De staven en de kromme verschillen nergens meer dan 0,015.
Let op!
Een kleine np is nog scheef
Is np (of nq) klein, dan zijn de staven nog scheef en sluit de klokkromme slecht aan, hoe je ze ook schaalt. Neem een grotere n tot np en nq allebei minstens 5 zijn.
Voorbeeld
B(20;0,05): np=1, onder 5. Het grootste verschil met de kromme is 0,11.B(200;0,05): np=10 en nq=190. Het grootste verschil is nog maar 0,028.
Let op!
Dubbele n geeft geen dubbele spreiding
σ=npq groeit als n: om de spreiding te verdubbelen heb je vier keer zoveel pogingen nodig.
Voorbeeld
B(25;0,5) heeft σ=2,5.✘ B(50;0,5) heeft σ=5.✔ B(50;0,5) heeft σ=12,5≈3,54; B(100;0,5) heeft σ=5.
Tip
De regel op de rekenmachine
Een rekenmachine heeft P(X=k) en P(X≤k) onder twee namen. TI: binompdf(n; p; k), binomcdf(n; p; k). Casio: BinomialPD(k; n; p), BinomialCD(k; n; p) (andere volgorde).
Voorbeeld
X∼B(10;0,3) en P(X≥4): typ 1−binomcdf(10; 0,3; 3) (1 min cdf bij k−1). Het antwoord is 0,3504.
Tip
Een controle in de fabriek
Een steekproef van n producten wordt gecontroleerd; de partij wordt goedgekeurd bij hoogstens c defecte. Elk product is met kans p defect, onafhankelijk: goedkeuring heeft kans P(X≤c), afkeuring 1−P(X≤c).
Voorbeeld
n=10, p=0,1, c=1: P(X≤1)=0,3487+0,3874=0,7361 is de kans op goedkeuring, dus de kans op afkeuring is 1−0,7361=0,2639.
Tip
Het slaagcijfer van een raadtoets
Een leerling raadt alle n vragen van een toets met m keuzes: X∼B(n,1/m). Slagen bij slaagcijfer k heeft kans P(X≥k). Neem de kleinste k met hoogstens 0,05.
Voorbeeld
n=10 vragen, m=4 keuzes: P(X≥5)=0,0781 ligt boven 0,05, P(X≥6)=0,0197 eronder.Met slaagcijfer 6 blijft slagen door te raden onder de 5%.
Tip
Een overboekte vlucht
Een maatschappij verkoopt b tickets voor s stoelen; elke passagier komt met kans p opdagen, onafhankelijk, dus X∼B(b,p) komen. De vlucht is overboekt als X>s: P(X>s)=1−P(X≤s).
Voorbeeld
s=8 stoelen, b=9 tickets, p=0,9: alleen X=9 is te veel, dus P(X>8)=P(X=9)=0,99=0,3874.
Tip
Is een reeks treffers ongewoon?
Om een uitkomst te beoordelen reken je uit hoe vaak toeval alleen hem geeft. Een speler met trefkans p heeft X∼B(n,p) treffers bij n worpen; P(X≥k) zegt hoe ongewoon k of meer is. Ruim boven een paar procent: niet ongewoon.
Voorbeeld
p=0,7, n=10: P(X≥8)=0,3828.Ongeveer 38,3% van zulke reeksen heeft 8 of meer treffers: helemaal niet ongewoon.
Tip
Welke opleiding vraagt wat
Cambridge 9709: binomiale en meetkundige formules. UK A level (DfE, Edexcel, AQA): de binomiale verdeling als model. IB (AA, AI): de verdeling, gemiddelde, variantie. AP Statistics: verantwoorden, berekenen, simuleren. Common Core: een toets raden. Nederland (wiskunde A, C, D vwo): de situatie, E(X), standaardafwijking. Alleen 9709 vraagt om de meetkundige verdeling.
Voorbeeld
Een typische examenvraag: X∼B(12;0,4); bereken P(X≥3) en E(X).P(X≥3)=1−P(X≤2)=1−0,0834=0,9166 en E(X)=12⋅0,4=4,8.
Oefenen
Een bakje bevat 12 zaadjes. Elk kiemt met kans 0,8, onafhankelijk van de andere. X is het aantal dat kiemt. Is X binomiaal? Geef n en p en bereken E(X). Makkelijk
Toon de oplossing
Twee uitkomsten (kiemt of niet), onafhankelijke zaadjes, n=12 ligt vast, voor elk zaadje dezelfde p=0,8: alle vier de voorwaarden gelden.
E(X)=np=12⋅0,8=9,6.
X∼B(12;0,8) en E(X)=9,6
Controle → 9,6 ligt tussen 0 en 12.
Een boom heeft 6 pogingen van S en F. Hoeveel paden hebben precies 2 successen? Gebruik de driehoek van Pascal. Makkelijk
Toon de oplossing
Het aantal paden is (26), getal 2 van rij 6.
Rij 5 is 1, 5, 10, 10, 5, 1, dus getal 2 van rij 6 is 5+10=15.
15 paden
Controle → 26⋅5=15.
X∼B(4,1/2). Bereken P(X=2). Makkelijk
Toon de oplossing
Er zijn (24)=6 paden met precies 2 successen, en elk pad heeft kans (21)4=161.
P(X=2)=6⋅161=83.
P(X=2)=83=0,375
Controle → tel de oranje paden in de boom: het zijn er 6.
X∼B(40;0,25). Bereken E(X), Var(X) en σ. Makkelijk
Toon de oplossing
E(X)=np=40⋅0,25=10.
Var(X)=npq=40⋅0,25⋅0,75=7,5.
σ=7,5≈2,74.
E(X)=10, Var(X)=7,5, σ≈2,74
Controle → 2,74⋅2,74≈7,5.
Een dobbelsteen wordt 6 keer gegooid. Bereken de kans op minstens één zes. Makkelijk
Toon de oplossing
X is het aantal zessen, X∼B(6,1/6). “Minstens één” is het complement van “geen”.
P(X≥1)=1−P(X=0)=1−(65)6=1−4665615625.
P(X≥1)=4665631031≈0,6651
Controle → 0,3349+0,6651=1.
Voor X∼B(10;0,3) geeft een tabel F(2)=0,3828 en F(3)=0,6496. Bereken P(X=3) en P(X≥3). Makkelijk
Toon de oplossing
Een losse staaf is een verschil: P(X=3)=F(3)−F(2)=0,6496−0,3828.
“Minstens 3” is het complement van “hoogstens 2”: P(X≥3)=1−F(2)=1−0,3828.
P(X=3)=0,2668 en P(X≥3)=0,6172
Controle → de kolom P(X=k) van de tabel toont 0,2668 in de rij voor k=3.
Een zak heeft 12 knikkers, waarvan 5 rood. Er worden twee knikkers getrokken zonder terugleggen. Bereken de kans dat beide rood zijn. Is het aantal rode knikkers binomiaal? Middel
Toon de oplossing
De eerste is rood met kans 125. Na een rode zijn er 4 rode onder 11: de tweede is rood met kans 114.
Beide: 125⋅114=13220=335.
De kans op een rode is veranderd van 125 naar 114, dus de trekkingen zijn afhankelijk: niet binomiaal. Met terugleggen zouden beide rood zijn met kans (125)2=14425.
Beide rood: 335≈0,1515. Het aantal rode is niet binomiaal.
Controle → 335<14425: na een rode zijn er minder rode over, dus beide rood is minder waarschijnlijk dan met terugleggen.
X∼B(8,1/2). Bereken P(2≤X≤4) als exacte breuk. Middel
Toon de oplossing
De aantallen paden zijn (28)=28, (38)=56 en (48)=70; elk pad heeft kans (21)8=2561.
P=25628+56+70=256154=12877.
P(2≤X≤4)=12877≈0,6016
Controle met cumulatieve waarden → F(4)−F(1)=256163−2569=256154.
Een toets met 5 vragen wordt geraden, 4 keuzes per vraag. Bereken de kans op minstens 4 goede antwoorden. Middel
Controle → ongeveer 1 op de 64 rader heeft 4 of meer goed: zeldzaam.
X∼B(20,1/2) en q=0,05. Bepaal de kleinste k met P(X≤k)≥q. Middel
Toon de oplossing
Loop de cumulatieve kolom af: F(5)=0,0207 is nog onder 0,05.
F(6)=0,0577 is de eerste waarde die minstens 0,05 is.
k=6
Controleer de buren → F(5)<0,05≤F(6).
(Cambridge 9709) Elke poging lukt met kans 0,2. Bereken de kans dat het eerste succes bij poging 4 komt, en het gemiddelde aantal pogingen tot het eerste succes. Middel
Toon de oplossing
Een eerste succes bij poging 4 betekent 3 mislukkingen en dan een succes: P(X=4)=q3p=0,83⋅0,2.
0,83=0,512, dus P(X=4)=0,512⋅0,2=0,1024.
E(X)=p1=0,21=5.
P(X=4)=0,1024 en E(X)=5
Controle → de staven voor 1, 2 en 3 zijn 0,2, 0,16 en 0,128, elk 0,8 keer de vorige; 0,128⋅0,8=0,1024.
X∼B(10;0,2) en Y∼B(10;0,8). Laat zien dat P(X=2)=P(Y=8) en bereken de waarde. Middel
Toon de oplossing
P(X=2)=(210)⋅0,22⋅0,88.
P(Y=8)=(810)⋅0,88⋅0,22, en (810)=(210)=45: hetzelfde product.
45⋅0,04⋅0,88=1,8⋅0,16777216≈0,3020.
Beide zijn 0,3020
Controle → B(10;0,8) is het spiegelbeeld van B(10;0,2): de staaf bij 2 wordt de staaf bij 10−2=8.
Een vliegtuig heeft 8 stoelen. Er zijn 10 tickets verkocht; elke passagier komt met kans 0,8 opdagen, onafhankelijk. Bereken de kans op overboeking en het verwachte aantal passagiers dat komt. Moeilijk
Toon de oplossing
X∼B(10;0,8) is het aantal dat komt. Overboekt: X>8, dus X=9 of 10.
P(X=9)=10⋅0,89⋅0,2≈0,2684 en P(X=10)=0,810≈0,1074.
Optellen → 0,2684+0,1074=0,3758. En E(X)=np=10⋅0,8=8.
P(X>8)=0,3758 en E(X)=8 passagiers
Controle → gemiddeld komen er 8, toch komen er bij ongeveer 38% van de vluchten meer dan 8.
Van 12 producten wordt een steekproef gecontroleerd; de partij wordt goedgekeurd bij hoogstens 2 defecte. Elk product is met kans 0,1 defect, onafhankelijk. Bereken de kans op afkeuring. Moeilijk
Toon de oplossing
X∼B(12;0,1); goedgekeurd betekent X≤2.
P(0)=0,2824, P(1)=0,3766, P(2)=0,2301, samen 0,8891.
Afkeuring is het complement: 1−0,8891=0,1109.
De partij wordt afgekeurd met kans 0,1109
Controle → de kansen op goedkeuring en afkeuring tellen op tot 1.
Een speler raakt 70% van zijn vrije worpen. Bij 10 worpen raakt hij er 9 of meer. Hoe ongewoon is dat? Geef de kans en zeg wat die betekent. Moeilijk
Toon de oplossing
X∼B(10;0,7), gevraagd P(X≥9)=P(X=9)+P(X=10).
P(X=9)=10⋅0,79⋅0,3≈0,1211 en P(X=10)=0,710≈0,0282.
Optellen → 0,1211+0,0282=0,1493.
P(X≥9)=0,1493: ongeveer 1 op de 7 reeksen is even goed of beter, dus het is geen verrassing.
Controle → 0,1493 is meer dan 0,1, dus de uitkomst komt door toeval vaker dan 1 keer op de 10 voor.
Een simulatie schat P=0,3828. Hoeveel herhalingen R geven een typisch verschil van 0,005? Wat is het typische verschil bij R=2500? Moeilijk
Toon de oplossing
Het typische verschil is RP(1−P) met P(1−P)≈0,2363.