Interactive Lessons
Ders notları Alıştırmalar

Limit olarak türev

Ders notları

Tanım

Ortalama değişim hızı ve kesen

fonksiyonunun ’dan ’ye ortalama değişim hızı, ’deki değişimin ’teki değişime oranıdır: . Grafikte bu, ve noktalarından geçen kesenin eğimidir: dikey artış bölü yatay artış. Pozitif değer, ’nin ortalama olarak arttığını; negatif değer azaldığını gösterir.
xyΔxΔyAB
Örnek
için ’den ’e: . ve noktalarından geçen kesenin eğimi ’dır.
xy212AB
Tanım

Fark bölümü

İkinci noktayı olarak yaz. ve noktalarından geçen kesenin eğimi fark bölümüdür; burada . negatif olabilir: o zaman , ’nın solundadır.
1234246810xyhΔyAQ
Örnek
, ve : . için: .
Kural

Kesenlerden teğete

noktasını grafik boyunca ’ya doğru kaydır, yani . Kesenler tek bir doğruya, ’daki teğete yaklaşır ve eğimleri (fark bölümleri) bir sayıya yaklaşır: teğetin eğimi. İki tarafı da kontrol et: ve aynı sayıyı vermelidir.
1234246810xyA
Örnek
için ’de: ise , ise , ise ve ise bulunur. Bölümler iki taraftan da ’ye yaklaşır; yani teğetin eğimi ’dir.
Tanım

Bir noktadaki türev

’nin ’daki türevi, fark bölümünün limitidir: ; bu limit bir sayıysa. O zaman , ’da türevlenebilirdir. İkinci biçim koyar.
Örnek
için ’te: , bu ’ya yaklaşır. Yani .
Tanım

Teğet doğrusu

varsa noktasındaki teğetin eğimi , denklemi olur. pozitifse grafik ’da artar, negatifse azalır, ise teğet yataydır.
xy1mA
Örnek
için ’de: ve , yani .
xy14A
Tanım

Anlık değişim oranı

Tek bir andaki anlık değişim oranı türevdir: üzerindeki ortalama değişim hızının iken limiti. Alınan yol için bu, anındaki hızdır ve diye yazılır. Birimi, ’nin birimi bölü ’nin birimidir.
123420406080tsA
Örnek
saniye sonra metre, ’de: bölüm olur ve ’ye yaklaşır. saniye sonraki hız m/s’dir.
Kural

’nin türevi

pozitif tam sayı olmak üzere için olur. Tanımdan ispat: (noktalar ve daha yüksek kuvvetli terimleri içerir), dolayısıyla : ilk terimden sonraki her terimde bir çarpanı kalır.
−1123−4481216xyA
Örnek
: bölüm olur ve ’ye yaklaşır. ’de eğim ’dir.
Kural

’in türevi

için ise olur. İspat: ortak payda kullan, . Eğim her yerde negatiftir: grafik azalır.
12345123xyA
Örnek
’de: ve , yani teğet olur.
Kural

Karekökün türevi

için ise olur. İspat: pay ve paydayı eşleniğiyle çarp: .
24681234xyA
Örnek
’te: ve , yani teğet olur.
Tanım

Soldan ve sağdan türev

Soldan türev (, ’nın solunda), sağdan türev ( sağında) olur. , ancak ikisi de varsa ve eşitse vardır.
xyA21
Örnek
için ve için , ’de: solda , sağda . olduğundan ’de türev yoktur: bir köşe.
Uç durum

İki parçanın düzgün birleşimi

İki parçalı bir fonksiyon, birleşim noktasında parçalar birleşiyorsa (’de aynı değer, yani sürekli) ve orada aynı eğime sahipse (soldan ve sağdan türev eşitse) türevlenebilirdir. İki koşul iki denklem verir.
−1123−2246xyA
Örnek
için ve için . Aynı değer: . Aynı eğim: , yani ’nin ’deki eğimi. Böylece ve olur: doğrusu, parabolün ’deki teğetidir.
Uç durum

Köşe: mutlak değer

fonksiyonu ’da süreklidir ama orada bir köşesi vardır: , için , için olur. Soldan ve sağdan türev ile ’dir; farklıdır, bu yüzden yoktur. Diğer her noktada ’in türevi vardır: ya da .
−3−2−1123−1123xy−11
Örnek
: . : . Daha küçük bir hiçbir şeyi değiştirmez: limit yoktur.
Uç durum

Düşey teğet: küp kök

fonksiyonu ’da süreklidir, ama iki tarafta da sınırsız büyür. Teğet düşey doğrusudur ve düşey doğrunun eğimi yoktur; bu yüzden yoktur.
−3−2−1123−2−112xy
Örnek
: . : . Bölümler büyümeye devam eder.
Uç durum

Sivri uç

fonksiyonu ’da süreklidir, ama , için büyük ve pozitif, için büyük ve negatiftir. İki taraf da sonsuzdur ve işaretleri zıttır: bir sivri uç. Grafik ’da dümdüz yukarı bakar ve yine türev yoktur.
−3−2−1123−1123xy
Örnek
: . : . : . : . Bölümler her sayıdan uzaklaşır ve işaretleri zıttır.
Uç durum

Sıçrama ya da boşluk

, ’da sürekli değilse (bir sıçrama, bir boşluk ya da hiç değer yoksa) orada türevi yoktur: , ’a küçülmez; bu yüzden ’ye bölünce bölüm sınırsız büyür.
−3−2−1123−112xy
Örnek
için ve için , ’da: soldan olur; bu için , için ’dir.
Kural

Türevlenebilir demek sürekli demektir, tersi doğru değil

varsa , ’da süreklidir: , bölümün ile çarpımıdır; bu yüzden ’a yaklaşır. Tersi yanlıştır: , ve , ’da türevsiz ama süreklidir. Köşe, sıçrama değildir.
xyxy
Örnek
için ’de: . için bu , için olur: ’a küçülür.
Uç durum

Türevi kaybetmenin beş yolu

Bir noktada türev olmamasının beş yolu: köşe (soldan ve sağdan eğimler farklı), sıçrama, düşey teğet (eğim sınırsız büyür), sivri uç (sonsuz, zıt işaretler) ve boşluk. Sor: , ’da sürekli mi? Bölümler iki taraftan bir sayıya yaklaşıyor mu?
xyxyxyxyxy
Örnek
her yerde süreklidir. ’de soldan türev , sağdan türev ’dir: bir köşe. Diğer her noktada türev ya da ’dir.
Kural

Bir sonraki ürünün maliyeti

Ekonomide maliyetinin türevi marjinal maliyettir: maliyetin ürün adedinde büyüme hızı, ürün başına euro. Bu, bir sonraki ürünün maliyetine, ’e yakındır; çünkü , ’e göre küçüktür.
255075100200400600xCA
Örnek
üründe euro: ve , yani bir sonraki ürün euro tutar. Türev ’tür, dolayısıyla ürün başına euro.
Kural

İşareti ve birimi oku

’nın işareti ’nin ne yaptığını söyler: pozitif artan, negatif azalan, sıfır yatay bir an demektir. ’nün birimi, ’nin birimi bölü ’in birimidir: saniyede metre, ürün başına euro, saatte mg/L. Bunu her zaman sözle söyle.
12344812162024tyA
Örnek
Yukarı atılan bir top: saniye sonra metre. . ’de hız m/s (yukarı), ’de (tepe noktası), ’te m/s (aşağı) olur.
Dikkat!

Başta h = 0 koyma

’ı hemen fark bölümüne koyarsan çıkar ve bunun anlamı yoktur. Önce aç ve çarpanını sadeleştir (olur, çünkü yolda ), ancak sonra olsun.
Örnek
, ’da olur. Açınca bulunur ve şimdi iken elde edilir.
Dikkat!

İki tarafa da bak

Tek taraf yetmez. Sağdan gelen bölüm bir sayıya yaklaşırken soldan gelen başka bir sayıya yaklaşabilir ya da hiçbirine yaklaşmayabilir. İkisinin ortalaması türev değildir. , ancak iki tek taraflı limit de varsa ve eşitse vardır.
−3−2−1123−1123xy
Örnek
için ’da: sağda , solda ve ortalamaları yanlıştır: türev yoktur. ise ’da yalnızca için değer alır: , sağdan sınırsız büyür.
Püf noktası

Newton, Leibniz ve gösterim

Newton ve Leibniz türevi 17. yüzyılda birbirlerinden bağımsız olarak buldu. Leibniz, ’deki çok küçük bir değişimin ’teki çok küçük bir değişime oranı olan ’in limiti için yazdı; gösterimi daha sonra geldi. Fizikte hızdır. Sınıfta tartışın: limit kavramına neden ihtiyaç duyuldu?
Örnek
: . Yani ve bu ’te ’dır.
Püf noktası

Sonra nereye bakmalı

Bir limiti yakından görmek için “Bir limite yakınlaş” ve “Günlük hayatta limitler” uygulamalarını aç (limit-zoom, limits-in-life). Ortalama değişim “Ortalama değişim hızı” ve “Oran üçgeni” uygulamalarında (rate-of-change, rate-triangle), V grafiği ise “V grafiği” uygulamasında (absolute-v-graph). Sonraki konu olan türev kuralları, bu konunun tanımı üzerine kurulur.
Örnek
ile arasında yolu metre artar: ortalama hız m/s. anındaki hız m/s’dir: aralığı küçültürsen ortalama buna yaklaşır.
Püf noktası

Klasik resim

için kesenin teğete dönüştüğü klasik resmi görmek için derivative-of-x-squared uygulamasını aç.
Örnek
Klasik resim tek bir fonksiyonu gösterir; bu alt başlığın araçlarıyla kendi fonksiyonunu yazar ve ikinci noktayı sürüklersin.

Alıştırmalar

fonksiyonunun ’den ’e ortalama değişim hızını bul. Kolay
xy315AB
Çözümü göster
İki değeri hesapla: ve .
’deki değişim , ’teki değişim ’tür.
Ortalama değişim hızı olur.
Kontrol: bu, ve noktalarından geçen kesenin eğimidir: sağa giderken yukarı.
bir doğrudur. ’de için fark bölümünü bul. Ne fark ediyorsun? Kolay
Çözümü göster
ve .
.
Bir doğrunun eğimi her yerde aynıdır; bu yüzden her için çıkar.
, doğrunun eğimi, her için
Yani her için : bir doğrunun teğeti doğrunun kendisidir.
ve . ve için fark bölümünü hesapla. Hangi sayıya yaklaşıyorlar? Kolay
Çözümü göster
: .
: .
ve sayıları ’e doğru iner ( için bulunur).
ve ; ’e yaklaşırlar
limiti, ’deki teğetin eğimi olan ’dir.
için ’ü tanımdan bul: bölümü sadeleştir ve olsun. Kolay
Çözümü göster
.
Aç: .
olsun: .
Örüntüyle kontrol: ’nin ’daki eğimi ’dır ve .
fonksiyonunun ’daki eğimi ’dır. ’teki teğetin denklemini yaz. Kolay
Çözümü göster
Nokta ’dur.
Eğim ’dır.
.
Kontrol: ’te doğru verir, yani ’dan geçer.
için ’yi tanımdan bul. Orta
Çözümü göster
.
, yani pay olur.
’yi sadeleştir: . olsun: .
kuralıyla kontrol: .
için ’ü tanımdan bul (ortak payda kullan). Orta
Çözümü göster
.
Ortak payda: .
’ye böl: . olsun: .
ile kontrol: . İşaret negatif: grafik azalır.
için ’u tanımdan bul (eşlenik kullan). Orta
Çözümü göster
.
Pay ve paydayı ile çarp: pay olur.
’yi sadeleştir: . olsun: .
ile kontrol: .
Bir bisikletli, saniye sonra başlangıçtan metre uzaktadır. ’deki hızı tanımdan bul. Orta
Çözümü göster
Verilen: . İstenen: ’deki hız, m/s cinsinden.
.
. Birim saniyede metredir.
m/s
Kontrol: ilk saniyedeki ortalama hız m/s’dir; sürekli hızlanan bir bisikletlinin sonundaki hızı bundan fazladır.
ürünün maliyeti euro. ’deki maliyet hızını tanımdan bul ve bir sonraki ürünün maliyetiyle karşılaştır. Orta
Çözümü göster
ve .
ürün başına euro.
Bir sonraki ürün: , yani .
ürün başına euro; bir sonraki ürün euro
İki sayı birbirine yakındır: için bölüm olur.
için ve için . , ’de türevlenebilir mi? Soldan ve sağdan türevi bul. Orta
Çözümü göster
Süreklilik: ve , yani parçalar birleşiyor.
Solda: . Sağda: .
: soldan ve sağdan türev farklıdır.
Soldan türev , sağdan türev : ’de türevlenebilir değil (bir köşe)
Sürekli olmak türevlenebilir olmak demek değildir: grafikte boşluk yok ama ’de kırılır.
için ve için . ’nin ’de türevlenebilir olması için ve ’yi bul. Orta
Çözümü göster
’de aynı değer: .
’de aynı eğim: .
O zaman , yani .
ve
Kontrol: doğrusu, eğrisinin noktasındaki teğetidir: .
için ’i tanımdan bul, sonra ’yi bul. Zor
Çözümü göster
Aç: .
.
olsun: ve .
ve
ile örüntüsüne uyar; katsayıları Pascal üçgeninden gelir.
grafiğinin hangi noktalarındaki teğetin eğimi ’tür? eşitliğini kullan. Zor
Çözümü göster
denklemini çöz, yani .
ya da .
Noktalar ve ’dir.
ve ’de
Hiperbolün iki kolu da azalır, dolayısıyla iki eğim de negatiftir; simetri nedeniyle iki nokta başlangıca göre birbirinin yansımasıdır.
, , ve fonksiyonlarının her biri için ’da türevin olup olmadığını ve nedenini söyle. Zor
Çözümü göster
: bölüm iki taraftan da olur, yani .
: bölüm sağdan , soldan ’dir: bir köşe. : bölümü iki tarafta da sınırsız büyür: düşey teğet.
: bölümü sağdan büyük pozitif, soldan büyük negatiftir: bir sivri uç.
’da yalnızca ’nin türevi vardır; diğer üçü ’da süreklidir ama türevleri yoktur
Dört grafik, hepsi ’da boşluksuz: tek başına süreklilik türev vermez.
fonksiyonu ’da türevlenebilir mi? Bölüme iki taraftan bak. Zor
Çözümü göster
ve .
.
sağdan da soldan da, yani .
Evet,
Formüldeki mutlak değer köşe olacağı anlamına gelmez: burada ile çarpılır ve köşeyi yumuşatır.
için ve için . , hangi için ’de süreklidir? O zaman , ’de türevlenebilir mi? Zor
Çözümü göster
Süreklilik: , yani ve .
Soldan türev: .
Sağdan türev: ’in eğimi ’tür. İkisi de .
ve o zaman , ’de türevlenebilirdir,
Burada parçalar birleşince eğim koşulu kendiliğinden sağlanır; başka sayılarla bu ikinci bir denklem olurdu.
Bir top yukarı atılıyor: saniye sonra metre. ’yi tanımdan, tepe noktasının anını ve ’teki hızı bul. Zor
Çözümü göster
, yani .
Tepe noktası hızın olduğu andır: , yani saniye.
’te: , yani hız m/s: top düşüyor.
; tepe noktası s’de; ’te hız m/s
Kontrol: tepe noktasının yüksekliği m’dir ve eksi işareti aşağı hareket demektir.
Öğretmen misiniz?

Bu uygulamalarla tüm sınıfınıza canlı ders verin. İlk bir ay ücretsiz.

Ücretsiz deneyin

Bu sınıf düzeylerine uygun

IB (MYP, Diploma): Diploma, 1. yıl, Diploma, 2. yıl

Cambridge International: IGCSE, AS Level

Hollanda: Havo · Matematik A, Havo · Matematik B, Vwo · Matematik A, Vwo · Matematik B

Türkiye (MEB): 12. sınıf

İngiltere (GCSE, A Level): Year 12 (A Level), Year 13 (A Level)

ABD (Common Core): Calculus

Bu konunun uygulamaları neler öğretir 4 uygulama

Kesenden teğete: bir noktadaki eğim

  • Grafiğin iki noktası arasındaki kesenin eğimini bulma
  • Q yu A ya kaydırıp kesenin teğete dönüştüğünü görme
  • f′(a) ifadesini fark bölümünün limiti ve anlık değişim hızı olarak okuma
  • xⁿ, √x ve 1/x için f′ kuralını tablolardan tahmin etme

Tanımdan: fark bölümünün limiti

  • Polinom için fark bölümünü açıp h → 0 yapma
  • Aynı işlemi herhangi bir x için yapma
  • xⁿ, 1/x ve √x türevini limitten kanıtlama
  • h nin neden sadeleşebildiğini ama baştan h = 0 konamayacağını söyleme

Türevin kullanımı: hız, maliyet, büyüme

  • Yol formülünden bir andaki hızı hesaplama
  • x ürün için maliyet hızını hesaplayıp sonraki ürünle karşılaştırma
  • İlaç derişiminin değişim hızını hesaplama

Burada türev yok: köşeler, sıçramalar ve sivri uçlar

  • Soldan ve sağdan fark bölümüyle türevin varlığına karar verme
  • Durumları adlandırma: köşe, sıçrama, boşluk, düşey teğet, sivri uç
  • Türevin varlığının sürekliliği gerektirdiğini söyleme