Een hypothesetoets vraagt of een steekproef past bij een bewering over een populatie. De bewering geeft een model, bijvoorbeeld “70% van de zaden kiemt”, dus we weten welke steekproeven we mogen verwachten. Een steekproef wijkt altijd een beetje af; de echte vraag is dus hoe ver “te ver” is.
Voorbeeld
Een leverancier beweert dat 70% van zijn zaden kiemt. In een steekproef van 20 kiemen er 10: p^=10/20=0,5. Maar 20 goede zaden geven ook niet precies 20⋅0,7=14. Zijn 10 er te weinig?
Definitie
Wat de bewering voorspelt: de nulverdeling
De bewering die getoetst wordt is de nulhypotheseH0. Als H0 geldt, volgt het aantal een bekende verdeling, de nulverdeling: hier X∼B(20;0,7) voor het aantal gekiemde zaden. Ze toont wat het toeval doet als de bewering klopt.
Voorbeeld
Onder H0 is het gemiddelde 14 en de standaardafwijking 4,2≈2,0494. Het meest waarschijnlijke aantal is 14, P(X=14)≈0,1916. Een aantal van 10 ligt ongeveer 2 standaardafwijkingen onder het gemiddelde.
Regel
Hoe ongewoon is de uitkomst?
Eén uitkomst is altijd onwaarschijnlijk, dus vragen we naar de kans op een uitkomst die minstens zo extreem is: even ver van wat H0 verwacht, of verder, in de richting die aan de bewering doet twijfelen. Is die klein, dan zou de uitkomst ongewoon zijn als de bewering klopt.
Voorbeeld
Bij 10 gekiemde zaden gaat de twijfel naar beneden: P(X≤10)=0,0480 (rekenmachine: binomcdf(20; 0,7; 10)). Zulke uitkomsten komen ongeveer 4,8% van de tijd voor als H0 waar is.
Definitie
De p-waarde
De p-waarde is de kans, als H0 waar is, op een uitkomst die minstens zo extreem is als de waargenomen uitkomst. Hij wordt uitgerekend binnen de nulverdeling en ligt tussen 0 en 1: hoe kleiner, hoe sterker het bewijs tegen H0.
Voorbeeld
De zaden: p=P(X≤10)=0,0480, de totale hoogte van de gekleurde staven 0 tot 10. In woorden: als H0 waar is, komen uitkomsten die minstens zo extreem zijn als 10 gekiemde zaden ongeveer 4,8% van de tijd voor.
Regel
H0 en H1 uit een bewering in woorden
Een bewering over een parameter (een populatieproportie p of gemiddelde μ, nooit de steekproefwaarde p^ of xˉ) wordt twee uitspraken. H0 bevat het gelijkteken: p=p0 of μ=μ0. H1 is waarnaar de toets zoekt: >, < of =, nooit =. Kies H1 uit de vraag, voordat je de gegevens bekijkt.
Voorbeeld
“Een leverancier zegt dat 70% van de zaden kiemt; een kweker denkt minder.” H0:p=0,7, H1:p<0,7.“Zit de machine naast de 500 ml?” H0:μ=500, H1:μ=500.“Zijn bezorgingen trager na de verandering?” Met μd het gemiddelde van na min voor: H0:μd=0, H1:μd>0.
Regel
Eenzijdig of tweezijdig
Noemt H1 een richting (> of <), dan is de toets eenzijdig: één uiteinde van de nulverdeling telt. Zegt H1 “anders” (=), dan is ze tweezijdig: beide uiteinden tellen en bij een symmetrische kromme is de p-waarde tweemaal de eenzijdige. De richting komt uit de vraag, nooit uit de gegevens.
Voorbeeld
Een toetsingsgrootheid z=1,8. Eenzijdig: P(Z>1,8)=0,0359. Tweezijdig: 2⋅0,0359=0,0719. Op 5% verwerpt de eenzijdige toets H0 en de tweezijdige niet; H1 moet dus gekozen zijn voordat je de gegevens ziet.
Definitie
Het significantieniveau
Het significantieniveauα wordt voor de toets gekozen, vaak 5% of 1%. Het is de kans dat je H0 verwerpt terwijl H0 waar is: een onterechte verwerping, de type I-fout. Bij α=0,05 verwerpt ongeveer 1 toets op 20 een ware H0. De p-waarde hoort bij de steekproef; het niveau ligt vooraf vast.
Voorbeeld
De regel “verwerp H0 als 10 of meer van 20 pakketten te laat zijn” verwerpt, als H0: p=0,3 waar is, met kans P(X≥10)=0,0480. Bij 1000 eerlijke controles verwerpen er dus ongeveer 48 onterecht: 0,0480 is het werkelijke niveau van de regel.
Regel
Staarten en de kritieke waarde
Bij een normale toetsingsgrootheid snijdt de kritieke waarde de staart met oppervlakte α af. Eenzijdig: het hele niveau in één staart, z=1,645 bij 5%, 2,326 bij 1%. Tweezijdig: het halve niveau per staart, z=1,960 bij 5%, 2,576 bij 1%. Een waarde erachter ligt in het kritieke gebied.
Voorbeeld
Bij 5% eenzijdig is de oppervlakte boven z gelijk aan 0,05, dus z=1,645: controle P(Z>1,645)=0,0500. Tweezijdig heeft elke staart 0,05/2=0,025, dus z=1,960.
Regel
Twee manieren om te beslissen, één antwoord
Regel 1 (p-waarde): verwerp H0 als de p-waarde hoogstens α is. Regel 2 (kritiek gebied): verwerp H0 als de toetsingsgrootheid in het kritieke gebied ligt. Ze spreken elkaar nooit tegen: voorbij de kritieke waarde is de staartoppervlakte kleiner dan α.
Voorbeeld
H0:μ=50, H1:μ>50, σ=8, n=36, xˉ=52,5, α=0,05: z=1,875. Regel 2: 1,875>1,645. Regel 1: p=0,0304<0,05. Beide: verwerp H0.
Definitie
De begrippen op één tekening
De toetsingsgrootheid vat de steekproef samen. De kritieke waarde is de grens; het kritieke gebied ligt erachter en heeft kans α onder H0; het acceptatiegebied is de rest. De p-waarde is de staartoppervlakte voorbij de waargenomen waarde. De beslissing vergelijkt ze.
Voorbeeld
Eenzijdig op 5%, H1:μ>μ0: kritieke waarde 1,645; kritiek gebied z>1,645 (5%); acceptatiegebied z≤1,645 (95%). Een waarde 1,2 ligt in het acceptatiegebied: p=P(Z>1,2)=0,1151>0,05, verwerp H0 niet.
Regel
De exacte binomiale toets
Tel de successen x in n onafhankelijke pogingen en gebruik de verdeling van H0: X∼B(n;p0). De p-waarde is een binomiale staart: P(X≥x) bij H1:p>p0, P(X≤x) bij H1:p<p0. Verwerp H0 als ze hoogstens het niveau is.
Voorbeeld
Pakketten: H0:p=0,3 te laat, H1:p>0,3, 5%; 10 van 20 zijn te laat. P(X≥10)=1−P(X≤9)=1−0,9520=0,0480 (1−binomcdf(20; 0,3; 9)). Omdat 0,0480<0,05, verwerp H0.
Regel
De conclusie opschrijven
De beslissing over H0 plus een zin in de context, in het patroon van de opleiding. UK / Cambridge: “Verwerp H0: er is, op het niveau van 5%, voldoende bewijs om te stellen dat …” of “Verwerp H0 niet: er is niet genoeg bewijs …”. IB: “… bij een significantieniveau van 5% is er (niet) genoeg bewijs dat …”. AP: “Verwerp H0: er is overtuigend bewijs dat …” of “Verwerp H0 niet: er is geen overtuigend bewijs dat …”.
Voorbeeld
Te late pakketten (p=0,0480<0,05), AP: “Verwerp H0: er is overtuigend bewijs dat het werkelijke aandeel te late pakketten groter is dan 0,3.” UK / Cambridge: “Verwerp H0: er is, op het niveau van 5%, voldoende bewijs om te stellen dat het aandeel te late pakketten groter is dan 0,3.”
Regel
Het kritieke gebied van een binomiale toets
Bepaal de regel van tevoren: het kritieke gebied is de verzameling aantallen die tot verwerpen van H0 leiden. Bij H1:p>p0 is het X≥c, met c de kleinste waarde waarvoor P(X≥c)≤α. Zoek vanaf de top. De aantallen onder c vormen het acceptatiegebied.
Voorbeeld
n=20, p0=0,3, H1:p>0,3, 5%. P(X≥10)=0,0480≤0,05 maar P(X≥9)=0,1133>0,05. Kritiek gebied X≥10; acceptatiegebied X≤9. Een steekproef met x=10 ligt in het kritieke gebied.
Regel
Het werkelijke significantieniveau
Een aantal neemt gehele waarden aan, dus staartkansen springen en komen zelden precies op het niveau uit. Het kritieke gebied is het grootste gebied met kans hoogstens het niveau; zijn werkelijke kans is het werkelijke significantieniveau, vaak iets onder de genoemde 5%. Vermeld het: het is de echte kans op een onterechte verwerping.
Voorbeeld
n=20, p0=0,3, H1:p>0,3, 5%: P(X≥11)=0,0171, P(X≥10)=0,0480, P(X≥9)=0,1133. Het gebied X≥10 heeft werkelijk niveau 0,0480, niet 0,05. De volgende waarde, X≥9, zou in ongeveer 11,3% van de gevallen onterecht verwerpen.
Regel
Een tweezijdig binomiaal gebied
Bij H1:p=p0 heeft het kritieke gebied twee delen, X≤a en X≥b. De regel van UK / Cambridge geeft elk deel kans hoogstens het halve niveau; het werkelijke niveau is de som. Zoek a en b afzonderlijk, elk tegen α/2.
Voorbeeld
n=40, p0=0,5, 5%: P(X≤13)=0,0192≤0,025 maar P(X≤14)=0,0403>0,025, dus a=13 en door symmetrie b=27. Gebied X≤13 of X≥27; werkelijk niveau 2⋅0,0192=0,0385; acceptatie 14≤X≤26.
Regel
Drie conventies, één tabel
UK / Cambridge: verwerp als de staartkans hoogstens het niveau is (tweezijdig: elke staart tegen het halve niveau). IB: verwerp alleen als de p-waarde strikt kleiner is dan het niveau; binomiale toetsen zijn alleen eenzijdig (tweezijdig: niet geëxamineerd bij het IB). AP: de tweezijdige p-waarde is tweemaal de kleinste staart. Precies op de grens kunnen de oordelen verschillen.
Voorbeeld
n=3, p0=1/2, x=3, H1:p>1/2, niveau 12,5%: P(X≥3)=1/8=0,125, precies op het niveau. UK / Cambridge: verwerp. IB: verwerp niet. AP: verwerp. Tweezijdig n=40, x=14: AP p=2⋅0,0403=0,0807>0,05; UK: 14 ligt buiten X≤13 of X≥27: verwerp niet.
Tip
Correctievoorschriften en het woord “accept”
Bij UK / Cambridge schrijven sommige mark schemes de beslissing bij een niet-significante uitkomst als “accept H0”. Het betekent alleen: niet genoeg bewijs om H0 te verwerpen. Het zegt niet dat H0 waar is. Schrijf je eigen antwoord in het vaste patroon, “Verwerp H0 niet: er is niet genoeg bewijs …”. IB en AP gebruiken “accept H0” nooit.
Voorbeeld
Zaden: 80% beweerd, 28 van 40 kiemen, P(X≤28)=0,0875>0,05. Antwoord: “Verwerp H0 niet: er is, op het niveau van 5%, niet genoeg bewijs om te stellen dat het kiemingspercentage lager is dan 0,8.” Een mark scheme kan er “accept H0” naast zetten: lees dat als “niet genoeg bewijs om te verwerpen”.
Regel
De normale toets voor een proportie
Bij een grote steekproef is p^=x/n onder H0 bij benadering normaal, met gemiddelde p0 en standaardafwijking p0(1−p0)/n. De toetsingsgrootheid is z = \dfrac{\hat p - p_0}{\sqrt{p_0 (1 - p_0) / n}}, met de nulwaardep0 in de standaardfout. De p-waarde is een normale staart voorbij z (AP: 1-PropZTest).
De exacte binomiale p-waarde is de waarheid; de normale benadert haar, beter met de continuïteitscorrectie (x−0,5 voor P(X≥x)). Vertrouw haar als de steekproef aselect is, n hoogstens 10% van de populatie is, en np0 en n(1−p0) allebei minstens 10 (AP) of 5 zijn. Anders: de exacte toets.
Voorbeeld
n=100, p0=0,6, x=69 (aantallen 60 en 40): exact 0,0398; normaal 0,0331 (verschil −0,0068); met correctie P(Z>1,7351)=0,0414 (verschil 0,0015). Falend geval: n=20, p0=0,9 heeft n(1−p0)=2.
Regel
De z-toets voor een gemiddelde, σ bekend
Bij een normale populatie met bekende σ (of grote n) geldt onder H0xˉ∼N(μ0;σ2/n). De toetsingsgrootheid is z = \dfrac{\bar x - \mu_0}{\sigma / \sqrt n}, de afstand van xˉ tot μ0 in standaardfouten. Zoek de staart voorbij z (verdubbeld bij tweezijdig) en vergelijk met het niveau.
Voorbeeld
H0:μ=50, H1:μ>50, σ=8, n=36, xˉ=52,5: SE=8/6≈1,3333, z=2,5/(4/3)=1,875, p≈0,0304<0,05 (tweezijdig 0,0608>0,05). Verwerp H0 bij de eenzijdige toets.
Regel
Het kritieke gebied voor het steekproefgemiddelde
Regel 2 kan voor xˉ zelf worden geschreven: verwerp H0 als xˉ voorbij c=μ0+zc⋅σ/n ligt (bij H1:μ>μ0), met zc de normale kritieke waarde. Tweezijdig: μ0±zcσ/n met zc voor het halve niveau. Dezelfde beslissing als met de p-waarde.
Voorbeeld
Dezelfde toets: c=50+1,64485⋅4/3≈52,1931. Gebied xˉ≥52,1931; 52,5 ligt erin: verwerp H0. Tweezijdig op 5%: 50±1,960⋅4/3, gebied xˉ≤47,3867 of xˉ≥52,6133.
Regel
Als σ niet bekend is: de t-toets
Meestal is σ niet bekend en komt de steekproefstandaardafwijking s in de plaats. Dan volgt t = \dfrac{\bar x - \mu_0}{s / \sqrt n} een t-verdeling met df=n−1, met zwaardere staarten dan de normale kromme. Gebruik t, niet z, bij elke steekproefgrootte bij IB en AP (Cambridge staat z toe bij een grote steekproef).
Een veelgemaakte fout is s in de z-formule zetten en de normale staart aflezen. De t-verdeling heeft zwaardere staarten, dus de werkelijke staart is groter en de z-p-waarde is te klein: ze overschat het bewijs en kan een nulhypothese verwerpen die moet blijven. Het verschil is het grootst bij kleine steekproeven.
Voorbeeld
De steekproef van de t-toets hierboven, maar met xˉ=103,7: t=3,7/1,7898≈2,0673, df=11. De t-toets geeft tweezijdig p≈0,0631>0,05: verwerp niet. De foute z-toets geeft p≈0,0387<0,05 en zou verwerpen.
Regel
Gepaarde waarnemingen: één steekproef van verschillen
Als elke route of proefpersoon twee keer wordt gemeten, zijn de kolommen niet onafhankelijk. Trek paarsgewijs af in een vastgestelde volgorde en toets de verschillen als één steekproef: H0:μd=0, t=dˉ/(sd/n), df=n−1. De volgorde van aftrekken bepaalt het teken van dˉ en de richting van H1.
Voorbeeld
Bezorgminuten op 8 routes, voor min na: 2, 1, -1, 4, 2, 2, 2, 3; dˉ=15/8=1,875, sd≈1,4577. H1:μd>0: t≈3,6380, df=7, p≈0,0042<0,05: verwerp H0.
Regel
Voorwaarden voor een toets voor een gemiddelde
Vertrouw een toets voor een gemiddelde als de steekproef aselect is, n hoogstens 10% van de populatie is, en xˉ bij benadering normaal is: een normale populatie, of grote n (UK / Cambridge en AP: minstens 30; IB: boven 30), of een kleine steekproef zonder sterke scheefheid en uitschieters. Het IB zegt ook dat de onderliggende verdeling normaal moet zijn voor de t-toets.
Voorbeeld
Tien vulniveaus: 48, 49, 50, 50, 51, 51, 52, 53, 54, 75. Met n=10 kijk je naar de gegevens: 75 ligt ver boven het bovenste hek Q3+1,5⋅IQR=57,5. Een sterke uitschieter in een kleine steekproef: de t-toets is niet gerechtvaardigd voordat de waarde gecontroleerd is.
Regel
Welke toets past bij de vraag?
Stel vier vragen. Welke parameter? Een proportie (exacte binomiale of normale toets), een gemiddelde of een correlatie. Eén steekproef of paren? Paren worden één steekproef van verschillen. Is σ bekend? Bekend: z; onbekend: t met df=n−1. Welke voorwaarden? Aselectheid, 10%, aantallen of normaliteit. Voor een correlatie: t=rn−2/1−r2, df=n−2.
Voorbeeld
(1) “Kiemt 70% van de zaden?” Een proportie in een steekproef van 20: exacte binomiale toets. (2) “Vult de machine 500 ml?” Een gemiddelde met σ=4 bekend: z-toets. (3) “Is de bezorgtijd lager na de verandering?” Paren, σ onbekend: t-toets op de verschillen.
Regel
Simuleer de bewering
Zonder formule kan een toets op de computer worden gedaan: trek veel steekproeven uit het model van H0 met een vaste (geseede) toevalsgenerator en tel het deel dat minstens zo extreem is als de waargenomen uitkomst. Dat deel schat de p-waarde (CCSS S-IC.A.2: zou deze uitkomst me aan het model laten twijfelen?).
Voorbeeld
Een muntmodel: munt met kans 1/2. Zou 5 keer munt achter elkaar je laten twijfelen? Exact is (1/2)5=1/32=0,03125≈ 3,1%. Drie keer drukken op 100 gesimuleerde reeksen in de applicatie geeft 2,3,3 reeksen met 5 keer munt: ongeveer 3 op 100, zoals verwacht.
Tip
Een simulatie naast de exacte waarde
Een gesimuleerde p-waarde is een deel van R runs en heeft dus een eigen fout: ze wijkt gewoonlijk ongeveer p(1−p)/R af van de exacte waarde. Om de afwijking 10 keer kleiner te maken heb je 100 keer zoveel runs nodig. Zet de exacte waarde naast de gesimuleerde als die bekend is.
Voorbeeld
Exact 0,03125. Typische afwijking: R=100: 0,0174; 1000: 0,0055; 10000: 0,0017. De eerste keren drukken geven 34 van 1000 (0,034) en 295 van 10 000 (0,0295): binnen één typische afwijking.
Regel
Wat de p-waarde zegt
Drie zinnen zijn altijd juist. 1. De p-waarde wordt berekend onder de aanname dat H0 waar is. 2. Een kleine p-waarde zegt dat de uitkomst ongebruikelijk zou zijn als H0 waar was. 3. Een p-waarde die niet klein is, is geen bewijs dat H0 waar is. Daaronder: de p-waarde is de kans, als H0 waar is, op een uitkomst die minstens zo extreem is als de waargenomen uitkomst. Ze gaat over uitkomsten, gegeven H0, nooit over H0 zelf.
Voorbeeld
Zaden: p=0,0480. Als H0 (70% kiemt) waar is, komen uitkomsten die minstens zo extreem zijn als 10 van de 20 ongeveer 4,8% van de tijd voor. Dat is onder 5%: de uitkomst zou ongewoon zijn als H0 waar was, dus verwerp H0 op het 5%-niveau.
Regel
Een grote p-waarde is geen bewijs voor H0
Is de p-waarde groot, dan is de steekproef niet ongewoon als H0 waar is. De eerlijke conclusie is “verwerp H0 niet (niet genoeg bewijs ertegen)”. Het is geen bewijs voor H0: andere waarden van de parameter passen de steekproef even goed, en een kleine steekproef kan ze niet scheiden.
Voorbeeld
Een zuivere munt wordt 20 keer opgegooid en toont 8 keer munt. H0:p=0,5, H1:p=0,5: de kleinste staart P(X≤8)=0,2517, dus de tweezijdige p-waarde ligt ver boven 0,05: verwerp H0 niet. Maar p=0,4 geeft gemiddeld precies 20⋅0,4=8 keer munt, dus de steekproef past even goed bij p=0,4.
Let op!
Misvatting 1 (FOUT): de kans dat H0 waar is
FOUT: “De p-waarde is de kans dat H0 waar is.” Oordeel: de p-waarde wordt berekend onder de aanname dat H0 waar is, dus ze kan niet ook meten hoe waarschijnlijk H0 is. Het is een kans op uitkomsten, gegeven H0. Een hypothese over een populatie klopt of klopt niet; de p-waarde geeft er geen kans aan.
Voorbeeld
Zaden: p=0,0480 zegt niet dat de leverancier met kans 0,0480 gelijk heeft. Het zegt dat als de leverancier gelijk heeft, uitkomsten zo extreem als 10 van de 20 ongeveer 4,8% van de tijd voorkomen.
Let op!
Misvatting 2 (FOUT): de kans dat het toeval alleen werkt
FOUT: “De p-waarde is de kans dat de uitkomst alleen aan toeval te wijten is.” Oordeel: de p-waarde gaat uit van de aanname dat alleen het toeval werkt (H0) en vraagt hoe vaak uitkomsten zo extreem dan voorkomen. Ze verdeelt de uitkomst niet in een deel door toeval en een deel door iets anders.
Voorbeeld
Een bezorgcontrole geeft p=0,0480 voor 10 te late pakketten van 20 tegen p0=0,3. Dat is niet “4,8% kans dat de uitkomst een toevalstreffer is”: het is het deel van de steekproeven van 20 pakketten, van een bedrijf waarvan het te late aandeel werkelijk 0,3 is, dat 10 of meer te late pakketten geeft.
Let op!
Misvatting 3 (FOUT): 1 − p als kans op H1
FOUT: “1−p is de kans dat de alternatieve hypothese waar is.” Oordeel:1−p is de kans, als H0 waar is, op een uitkomst die minder extreem is dan de waargenomen uitkomst. Het blijft een uitspraak onder H0 en zegt niets over hoe waarschijnlijk H1 is.
Voorbeeld
Zaden: 1−p=1−0,0480=P(X≥11) bij B(20;0,7), de oppervlakte van de staven rechts van 10, ongeveer 0,952. Het is niet “95% kans dat de zaden slechter zijn dan beweerd”.
Let op!
Misvatting 4 (FOUT): een kleine p-waarde bewijst H1
FOUT: “Een kleine p-waarde bewijst de alternatieve hypothese.” Oordeel: een kleine p-waarde is bewijs tegen H0, met een bekend risico α om een ware H0 te verwerpen. Bewijs is geen zekerheid: op het 5%-niveau wordt ongeveer 1 op 20 ware nulhypothesen verworpen. Zeg “verwerp H0: er is bewijs dat …”.
Voorbeeld
Van 1000 toetsen op ware nulhypothesen op 5% verwerpen er ongeveer 1000⋅0,05=50, elk met een kleine p-waarde, en geen ervan bewijst zijn alternatief. In het voorbeeld met de zaden (p=0,0480) is de juiste zin dat er bewijs is dat minder dan 70% kiemt.
Let op!
Misvatting 5 (FOUT): een grote p-waarde toont dat H0 waar is
FOUT: “Een grote p-waarde toont aan dat H0 waar is.” Oordeel: een grote p-waarde zegt alleen dat de steekproef niet ongewoon is als H0 waar is. Veel andere waarden van de parameter zouden zo’n steekproef ook geven. De juiste woorden: “verwerp H0 niet: er is niet genoeg bewijs …”.
Voorbeeld
Vullen: streefvolume 500 ml, σ=4, 16 flessen met gemiddelde 498,5: z=−1,5000, tweezijdig p=0,1336>0,05. Juist: verwerp H0 niet. Het toont niet dat het gemiddelde 500 is: een machine die 1 ml te laag vult, zou een vergelijkbare steekproef geven.
Tip
Significant is niet hetzelfde als belangrijk
Een toets zegt of een verschil te onderscheiden is van de variatie door steekproeftrekking, niet of het ertoe doet. Bij een zeer grote steekproef geeft zelfs een klein verschil een kleine p-waarde; bij een kleine steekproef soms zelfs een groot verschil niet. Geef de grootte van het verschil naast de p-waarde en kijk naar een interval ervoor.
Voorbeeld
H0:p=0,5 met p^=0,51. Voor n=10000: SE=0,0050, z=0,01/0,0050=2,0000, tweezijdig p≈0,0455: verwerp op 5%. Voor n=100: z=0,2000, p≈0,8415: niets. Het aandeel is beide keren dezelfde 51%.
Regel
De toets voor een correlatie
Kan een steekproef van n paren zo’n r geven als de populatiecorrelatie ρ gelijk is aan 0? Toets H0:ρ=0 met t = \dfrac{r \sqrt{n - 2}}{\sqrt{1 - r^2}}, \qquad df = n - 2, of vergelijk ∣r∣ met de kritieke waarde van r uit een tabel: dezelfde beslissing. Voorwaarden: aselecte paren, een ongeveer lineair patroon.
Voorbeeld
n=10, r=0,7, tweezijdig 5%: t=0,78/0,51≈2,7724, df=8, p≈0,0242<0,05. Kritieke t=2,3060, dus kritieke r=2,3060/2,30602+8≈0,6319<0,7: verwerp H0; er is bewijs voor een lineair verband.
Tip
De husseltoets ernaast, en correlatie is geen oorzaak
Hussel de y-waarden willekeurig tegen de x-waarden: elk verband verdwijnt, dus elke hussel geeft een r die “geen verband” oplevert. Het deel van de husselingen met ∣r∣ minstens de waargenomen ∣r∣ schat de p-waarde, dicht bij de t-toets. Zelfs een significante r toont een verband, niet dat de ene variabele de andere veroorzaakt.
Voorbeeld
De tien paren van de applicatie (x=1,…,10; y=2,5,3,7,4,6,9,5,8,7): r≈0,694, t≈2,726, p≈0,0260. Van 1000 geseede husselingen hebben er 39 een ∣r∣≥0,694 (0,039; nog een keer drukken: 31). Alle 10! ordeningen geven de exacte 0,0307.
Definitie
Type I-fout en type II-fout
Type I-fout:H0 verwerpen terwijl H0 waar is; kans α. Type II-fout:H0 niet verwerpen terwijl H0 onwaar is; kans β. Het vermogen1−β is de kans H0 te verwerpen als het onwaar is. Welke fout het duurst is, hangt van de context af, dus zeg in woorden wat elke betekent.
Voorbeeld
Brandmelder, H0: “geen brand”. Type I: hij gaat af zonder brand (een vals alarm). Type II: er is brand en hij blijft stil (een gemiste brand), die moet heel klein zijn. Spamfilter, H0: “geen spam”. Type I: een goed bericht gaat naar de spammap. Type II: spam komt in de inbox.
Regel
Alfa, bèta en vermogen als oppervlakten
Teken de kromme van xˉ onder H0 (midden μ0) en onder een ware waarde μ1; de kritieke waarde c snijdt beide. α is de oppervlakte van de H0-kromme voorbij c. β is de oppervlakte van de μ1-kromme vóór c. Het vermogen1−β is de oppervlakte van de μ1-kromme voorbij c.
Voorbeeld
H0:μ=50, σ=8, n=36, 5%, H1:μ>50: c=50+1,64485⋅4/3≈52,1931. Ware gemiddelde 53: z=(52,1931−53)/(4/3)≈−0,6051, β≈0,2725, vermogen 0,7275: een gemiddelde van 53 wordt ongeveer 73 keer op 100 gevonden.
Regel
De fouten van een binomiale toets
Bij een binomiale toets zijn dezelfde twee tekeningen staafdiagrammen. Leg het kritieke gebied vast vanuit H0 (zeg X≥c). Dan is α gelijk aan P(X≥c) met p=p0, het werkelijke niveau; β is P(X<c) met de ware kans p1, en het vermogen is P(X≥c) met p1. Hetzelfde gebied snijdt beide staafdiagrammen.
Voorbeeld
n=20, H0:p=0,3, gebied X≥10: α=P(X≥10)=0,0480. Ware kans p1=0,5: β=P(X≤9)=0,4119, vermogen P(X≥10)=0,5881. Met 20 pogingen mist de toets een ware p=0,5 in ongeveer 4 van de 10 gevallen.
Regel
Wat het vermogen verandert
Een grotere steekproef verkleint de standaardfout, zodat de krommen minder overlappen. Een waarheid verder van μ0 is makkelijker te zien. Een groter niveau α geeft meer vermogen, maar ook meer kans op een type I-fout. Een kleinere σ werkt als een grotere steekproef. Bij een vaste steekproef maakt een kleinere α de β groter; alleen meer gegevens verlagen beide fouten.
Voorbeeld
Vorige toets (vermogen 0,7275 bij 53): n=144: SE=0,6667, β≈0,0022, vermogen 0,9978. Waarheid 55: β≈0,0176. Niveau 1%: β≈0,5304, vermogen slechts 0,4696. σ=4 geeft SE=0,6667, net als n=144.
Tip
Dagelijkse toets 1: kieming van zaden
Een binomiale toets in vier stappen. 1H0, H1 en het niveau. 2 De nulverdeling met de waargenomen uitkomst. 3 De p-waarde, of het kritieke gebied en het werkelijke niveau. 4 De conclusie in de context, in het patroon van je opleiding, en de fout die gemaakt kan zijn: een type II-fout na “verwerp niet”, een type I-fout na “verwerp”.
Voorbeeld
80% kieming beweerd; 28 van 40 kiemen. H0:p=0,8, H1:p<0,8, 5%: P(X≤28)=0,0875>0,05. Kritiek gebied X≤27 (werkelijk niveau 0,0432); 28 ligt er niet in. Verwerp H0 niet. Zijn de zaden werkelijk slechter, dan is dit een type II-fout.
Tip
Dagelijkse toets 2: een vulmachine
Een gemiddelde met bekende σ: de z-toets, tweezijdig omdat de vraag is “zit ze ernaast?”. Het kritieke gebied voor xˉ is het streefvolume ±zcSE. Voeg het vermogen toe: hoe vaak zou de toets een machine opmerken die een bepaald aantal milliliter te laag vult? Een toets die maar de helft van de echte fouten opmerkt, laat veel over aan de type II-fout.
Voorbeeld
Streefvolume 500 ml, σ=4, 16 flessen, gemiddelde 498,5: SE=1, z=−1,5000, tweezijdig p=0,1336>0,05. Gebied xˉ≤498,0400 of xˉ≥501,9600: 498,5 ligt in het acceptatiegebied, verwerp H0 niet. Vult de machine werkelijk 2 ml te laag, dan is het vermogen maar 0,5160.
Tip
Dagelijkse toets 3: bezorgtijden
Voor-en-na-gegevens van dezelfde routes zijn gepaarde waarnemingen: toets de verschillen met een t-toets. Een betrouwbaarheidsinterval voor het gemiddelde verschil is een controle: ligt 0 buiten het 95%-interval, dan verwerpt een tweezijdige toets op 5% ook H0:μd=0; ligt 0 erbinnen, dan niet.
Voorbeeld
Acht routes, voor min na 2, 1, -1, 4, 2, 2, 2, 3: dˉ=1,875, t≈3,6380, df=7. Eenzijdig p≈0,0042: verwerp; tweezijdig 0,0083. Het 95%-interval (0,6563;3,0937) (t∗=2,3646) sluit 0 uit, net als de tweezijdige toets. Heeft de verandering niets gedaan, dan is verwerpen een type I-fout.
Tip
Dagelijkse toets 4: is een rad zuiver?
Een rad heeft vier gelijke sectoren, dus een zuiver rad komt op een gekozen sector terecht met kans 1/4. Een binomiale toets controleert één sector. De vraag bepaalt de staarten: “komt te vaak voor” is eenzijdig, “is het rad zuiver?” is tweezijdig. Dezelfde gegevens kunnen de ene vraag halen en de andere niet, dus kies de vraag voor het draaien.
Voorbeeld
Een sector komt 9 keer voor in 20 draaien (5 verwacht). H0:p=0,25. Eenzijdig: P(X≥9)=0,0409<0,05, verwerp; gebied X≥9, werkelijk niveau 0,0409. Tweezijdig (AP): 2⋅0,0409=0,0819>0,05, verwerp niet. Beide beantwoorden een andere vraag.
Tip
Welke opleiding vraagt wat
Cambridge 9709: P651 tot P655 (begrippen, binomiale toets, gemiddelde van een normale populatie, type I- en II-fouten). UK A level (DfE, Edexcel 9MA0, AQA 7357): O1 tot O3. IB AI: SL411 (hypothesen, niveaus, p-waarden, de t-toets, eenzijdig en tweezijdig) en AHL418 (kritieke waarden en gebieden, een gemiddelde, een binomiale proportie, ρ = 0, fouten). AP: 35 tot 38, 44, 45. CCSS: S-ICA2. NL wiskunde D vwo: et-08. Niet hier: Poisson-toetsen, chi-kwadraattoetsen, toetsen met twee steekproeven; geen MEB, GCSE / IGCSE, NL A of C.
Voorbeeld
Een IB AI-leerling heeft de kaarten nodig over hypothesen, niveaus, de p-waarde, de t-toets, staarten, kritieke gebieden, de eenzijdige binomiale toets, de correlatietoets en de fouten. Een leerling van Cambridge 9709 heeft de binomiale toets met exacte kansen, het werkelijke niveau, de z-toets en de fouten nodig. Een AP-leerling heeft de voorwaarden, de z-toets voor een proportie, de t-toets en de AP-formulering nodig.
Oefenen
Op een pak ontbijtgranen staat dat het gemiddeld 500 g bevat. Een koper denkt dat het minder is. Geef H0 en H1 en zeg of de toets eenzijdig of tweezijdig is. Makkelijk
Toon de oplossing
De parameter is het populatiegemiddelde μ van de inhoud van een pak.
Het gelijkteken staat in H0: H0:μ=500.
De koper denkt “minder”, dus H1:μ<500. Maar één richting: eenzijdig.
H0:μ=500, H1:μ<500; eenzijdig
Controle → het gelijkteken staat alleen in H0 en H1 noemt de richting van de twijfel van de koper.
Schrijf H1 en zeg of de toets eenzijdig of tweezijdig is. (a) “Is het aandeel te late pakketten gestegen vanaf 0,3?” (b) “Is het rad zuiver?” (een sector moet met kans 0,25 voorkomen). Makkelijk
Toon de oplossing
(a) “Gestegen” noemt een richting: H0:p=0,3, H1:p>0,3, eenzijdig.
(b) “Zuiver?” noemt geen richting: H0:p=0,25, H1:p=0,25, tweezijdig.
Controle → de richting komt uit de woorden van de vraag, niet uit de gegevens.
Een toets geeft de p-waarde 0,0304. Beslis op het 5%-niveau en op het 1%-niveau of je H0 verwerpt (regel: verwerp als p≤α). Makkelijk
Toon de oplossing
Op 5%: 0,0304≤0,05, dus verwerp H0.
Op 1%: 0,0304>0,01, dus verwerp H0 niet.
Verwerp H0 op 5%; verwerp H0 niet op 1%
Controle → het niveau kies je voor de toets; dezelfde p-waarde kan het ene niveau halen en het andere niet.
H0:μ=120, H1:μ>120, σ=15 is bekend, n=25 en xˉ=124,5. Bereken z en de p-waarde (4 decimalen). Makkelijk
Toon de oplossing
De standaardfout is SE=15/25=3.
Dan is z=(124,5−120)/3=4,5/3=1,5000.
De p-waarde is de bovenste staart: P(Z>1,5000)≈0,0668.
z=1,5000 en p≈0,0668
Controle → 0,0668>0,05, dus op het 5%-niveau wordt H0 niet verworpen.
Een zuivere munt is een model voor 10 worpen: X∼B(10;0,5). Een reeks geeft 9 keer munt. Bereken de exacte p-waarde P(X≥9) als breuk en als decimaal (4 decimalen). Makkelijk
Toon de oplossing
Elke uitkomst van 10 worpen heeft kans (1/2)10=1/1024.
P(X=9)=10/1024 en P(X=10)=1/1024.
P(X≥9)=(10+1)/1024=11/1024≈0,0107.
11/1024≈0,0107
Controle → 11/1024<0,05, dus de uitkomst zou ongewoon zijn voor een zuivere munt: het model wordt op het 5%-niveau in twijfel getrokken.
Een tweezijdige z-toets op het 5%-niveau geeft z=−2,3. Verwerp je H0? Bereken de tweezijdige p-waarde (4 decimalen). Makkelijk
Toon de oplossing
De kritieke waarden van een tweezijdige toets op 5% zijn ±1,960.
∣−2,3∣=2,3>1,960, dus z ligt in het kritieke gebied: verwerp H0.
Eén staart: P(Z<−2,3)=0,0107. Tweezijdig: 2⋅0,0107=0,0214, onder 0,05.
Verwerp H0; tweezijdig p≈0,0214
Controle → beide regels zijn het eens: z in het kritieke gebied en p<0,05.
H0:p=0,2, H1:p>0,2 voor n=15 pogingen, niveau 5%. Bepaal het kritieke gebied en het werkelijke significantieniveau (4 decimalen). Middel
Toon de oplossing
Onder H0 is X∼B(15;0,2), met gemiddelde 15⋅0,2=3.
Zoek vanaf de top: P(X≥7)=0,0181≤0,05 maar P(X≥6)=0,0611>0,05.
Het kritieke gebied is dus X≥7 en het werkelijke niveau is 0,0181, niet 0,05.
X≥7; werkelijk niveau 0,0181
Controle → 0,0181≤0,05<0,0611: het gebied is het grootste dat in het niveau past.
Een peiling onder 100 leerlingen vindt er 62 die fietsen naar school. Toets H0:p=0,5 tegen H1:p=0,5 met de normale toets: bereken z en de tweezijdige p-waarde (4 decimalen) en schrijf de AP-conclusie op 5%. Middel
AP: Verwerp H0: er is overtuigend bewijs dat het werkelijke aandeel fietsende leerlingen anders is dan 0,5.
z=2,4000, p≈0,0164; verwerp H0
Controle → de exacte tweezijdige waarde is 0,0210, ook onder 0,05.
Negen flessen hebben gemiddeld volume 21,4 cl en s=3. Toets H0:μ=20 tegen H1:μ=20 op 5%, σ onbekend: bereken t, df, de tweezijdige p-waarde (4 decimalen) en beslis. Middel
Toon de oplossing
SE=3/9=1 en t=(21,4−20)/1=1,4000, df=9−1=8.
Tweezijdig p=2⋅P(T8>1,4000)≈0,1991>0,05; ook 1,4000<t∗=2,3060. Verwerp H0 niet.
t=1,4000, df=8, p≈0,1991; verwerp H0 niet
Controle → de foute z-toets zou het kleinere p≈0,1615 geven.
Vijf routes worden voor en na een verandering getimed (bespaarde minuten): 3, 4, 1, 5, 2. Toets H0:μd=0 tegen H1:μd>0 op 5%: bereken t en de eenzijdige p-waarde (4 decimalen). Middel
Toon de oplossing
dˉ=15/5=3; kwadraten van de afwijkingen 0+1+4+4+1=10, dus sd2=2,5 en sd≈1,5811.
t=3/(1,5811/5)≈4,2426 met df=4; eenzijdig p≈0,0066<0,05. Verwerp H0.
t≈4,2426, p≈0,0066; verwerp H0
Controle → de kritieke waarde voor df=4, eenzijdig 5%, is 2,1318<4,2426.
Een leerling toetst H0:p=0,3 met n=20 en de regel “verwerp H0 als X≥9”. Wat is de kans op een type I-fout (4 decimalen)? Valt de regel binnen een niveau van 5%? Middel
Toon de oplossing
Een type I-fout is een ware H0 verwerpen. Onder H0 is X∼B(20;0,3).
De kans is P(X≥9)=0,1133.
0,1133>0,05, dus de regel valt niet binnen 5%. De regel X≥10 heeft 0,0480 en past wel.
0,1133; nee, het is boven 5%
Controle → de kans van het gebied is het werkelijke significantieniveau: het moet hoogstens het niveau zijn.
H0:μ=100, H1:μ>100, σ=15, n=25, niveau 5%. Bepaal de kritieke waarde c van xˉ en de kans β op een type II-fout als het ware gemiddelde 106 is, en het vermogen (4 decimalen). Middel
Toon de oplossing
SE=15/5=3 en c=100+1,64485⋅3≈104,9346.
β=P(xˉ<c) met gemiddelde 106: z=(104,9346−106)/3≈−0,3551, dus β≈0,3612.
Het vermogen is 1−0,3612=0,6388.
c≈104,9346, β≈0,3612, vermogen ≈0,6388
Controle → 0,3612+0,6388=1: het vermogen en β delen de kromme van de ware waarde.
Een binomiale toets van H0:p=0,5 tegen H1:p=0,5 gebruikt n=25 op 5% (regel van UK / Cambridge). Bepaal het kritieke gebied, het acceptatiegebied en het werkelijke niveau (4 decimalen). Moeilijk
Toon de oplossing
Elke staart hoogstens 0,025; X∼B(25;0,5). P(X≤7)=0,0216≤0,025 maar P(X≤8)=0,0539>0,025, dus het lage deel is X≤7.
Door symmetrie is het hoge deel X≥18; acceptatiegebied 8≤X≤17. Werkelijk niveau 2⋅0,0216=0,0433.
X≤7 of X≥18; acceptatie 8≤X≤17; werkelijk niveau 0,0433
Controle → het IB examineert deze tweezijdige binomiale toets niet.
H0:p=1/2, H1:p>1/2, n=4, x=4, niveau 6,25%. Bereken de p-waarde en beslis volgens UK / Cambridge, IB en AP. Moeilijk
Toon de oplossing
P(X≥4)=(1/2)4=1/16=0,0625, precies gelijk aan het niveau 6,25%.
UK / Cambridge en AP: verwerp als p≤α, dus verwerp. IB: verwerp alleen als p strikt kleiner is dan het niveau, dus verwerp niet.
p=1/16=0,0625; UK / Cambridge verwerp, IB verwerp niet, AP verwerp
Controle → de conventies verschillen alleen bij een p-waarde precies op het niveau.
H0:p=0,3, H1:p>0,3, n=50, x=21. Bereken de normale p-waarde, de exacte p-waarde en de p-waarde met continuïteitscorrectie (4 decimalen). Welke normale waarde ligt dichter bij de exacte? Moeilijk
Toon de oplossing
p^=0,42, SE=0,21/50=0,0648, z=0,12/0,0648=1,8516 en P(Z>1,8516)=0,0320.
Gecorrigeerd: z=(20,5−15)/3,2404=1,6973 en P(Z>1,6973)=0,0448. Exact: P(X≥21)=0,0478. De gecorrigeerde waarde ligt dichterbij.
Normaal 0,0320, gecorrigeerd 0,0448, exact 0,0478; de gecorrigeerde waarde ligt dichterbij
Controle → de aantallen zijn 15 en 35, beide minstens 10, dus de benadering is toegestaan.
Een machine moet 12 cl vullen met bekende σ=0,5 cl. Een steekproef van 25 heeft gemiddelde 11,8 cl. Toets H0:μ=12 tegen H1:μ=12 op 5%: bereken z, de tweezijdige p-waarde (4 decimalen), het kritieke gebied voor xˉ en beslis. Moeilijk
Toon de oplossing
SE=0,5/5=0,1, z=(11,8−12)/0,1=−2 en de tweezijdige p=2⋅P(Z>2)=0,0455<0,05.
Kritiek gebied 12±1,960⋅0,1: xˉ≤11,8040 of xˉ≥12,1960. Omdat 11,8<11,8040, verwerp H0.
z=−2, p≈0,0455; verwerp H0
Controle → een grensgeval: zeg dat er bewijs is, geen zekerheid, dat de gemiddelde vulling van 12 cl afwijkt.
Een steekproef van 16 heeft gemiddelde 47,2 en s=5,6. Toets H0:μ=45 tegen H1:μ>45 met de t-toets: bereken t, df en de p-waarde (4 decimalen). Beslis op 5% en op 10%. Moeilijk
Toon de oplossing
SE=5,6/4=1,4, t=(47,2−45)/1,4=1,5714, df=16−1=15.
Eenzijdig p=P(T15>1,5714)≈0,0685: boven 0,05, verwerp niet op 5%; onder 0,10, verwerp op 10%.
t=1,5714, df=15, p≈0,0685; niet verwerpen op 5%, verwerpen op 10%
Controle → op 5% is de kritieke waarde 1,7531>1,5714; de foute z-toets zou p≈0,0580 geven.
De toets van H0:p=0,3 tegen H1:p>0,3 met n=20 gebruikt het gebied X≥10. Bereken β en het vermogen als de ware kans p1=0,4 is en als ze p1=0,6 is (4 decimalen). Moeilijk
Toon de oplossing
Het gebied blijft gelijk; alleen de verdeling verandert: β=P(X≤9) en vermogen =P(X≥10) met p1.
p1=0,4: β=0,7553, vermogen 0,2447. p1=0,6: β=0,1275, vermogen 0,8725. Een waarheid verder van 0,3 wordt veel vaker gevonden.
Controle → β en het vermogen tellen elke keer op tot 1.
Een steekproef van 12 paren heeft r=0,53. Toets H0:ρ=0 tegen H1:ρ=0 op 5%: bereken t, df, de tweezijdige p-waarde en de kritieke r (4 decimalen) en schrijf de conclusie van UK / Cambridge voor “leertijd en een toetscijfer”. Moeilijk
Toon de oplossing
t=0,5310/0,7191=1,9764 met df=12−2=10; tweezijdig p≈0,0763>0,05. Kritieke t=2,2281, dus kritieke r≈0,5760>0,53.
Verwerp H0 niet: er is, op het niveau van 5%, niet genoeg bewijs om een lineair verband tussen leertijd en toetscijfer te veronderstellen.
t=1,9764, p≈0,0763, kritieke r=0,5760; verwerp H0 niet
Controle → ∣r∣=0,53 is kleiner dan de kritieke r en p>0,05: de twee regels zijn het eens.
Interactieve applicaties bij dit onderwerp
Gratis applicaties openen met een gratis leerlingaccount. Docenten kunnen alle applicaties gebruiken in een live les.