Bir örneklem, gerçek değeri tahmin etmek için örneklem oranı p^ gibi tek bir sayı verir. Nokta tahmini yalnızca bu tek sayıdır: başka bir rastgele örneklem başka bir sayı verir ve sayının kendisi gerçekten ne kadar uzak olabileceğini söylemez. Aralık tahmini ise bir değerler aralığı verir: tahmin ve onun ne kadar değişebileceğini gösteren bir pay.
Örnek
Aynı plan hakkında 100 seçmen üzerinde yapılan üç rastgele ankette p^=0,49, 0,56 ve 0,61 çıkıyor. Aralarında 0,61−0,49=0,12 kadar fark var ve hiçbiri “asıl” cevap değil. 0,56±0,0973 gibi bir aralık, gerçek oranın 0,56 değerinden ne kadar uzak olabileceğini söyler.
Tanım
Güven aralığı
Güven aralığı, rastgele bir örneklemden, benzer örneklemlerin belirli bir oranında gerçek değeri kapsayan bir yöntemle kurulan değerler aralığıdır. Bu oran güven düzeyidir; örneğin %95. Aralık tahmin ± hata payı biçimindedir: uçları p^−E ve p^+E, hata payıE ise aralığın genişliğinin yarısıdır.
Örnek
100 seçmenden oluşan rastgele bir örneklemde 56 kişi bir planı destekliyor, yani p^=0,56. %95’lik aralık (0,4627;0,6573) olur.Orta noktası (0,4627+0,6573)/2=0,56, genişliği 0,6573−0,4627=0,1946 ve hata payı E=0,1946/2=0,0973.
Kural
Biçim nereden geliyor
Rastgele bir örneklemde örneklem oranı p^ yaklaşık normaldir; ortalaması p, standart sapması p(1−p)/n olur (örnekleme dağılımı). Rastgele örneklemlerin %95’inde p^, p değerine bu standart sapmanın 1,96 katından daha yakındır. O zaman p de p^ değerine bu uzaklıktan daha yakındır: p^ çevresindeki aralık p değerini kapsar. Aralığın bütün fikri budur.
Örnek
p=0,5 ve n=100 alalım: p^ değerinin standart sapması 0,5⋅0,5/100=0,05 ve 1,96⋅0,05=0,0980 olur.Yani örneklem oranlarının ortadaki %95’i 0,5−0,0980=0,402 ile 0,5+0,0980=0,598 arasındadır.
Kural
Örneklem oranının standart hatası
Gerçek p bilinmez, bu yüzden p^ değerinin standart sapması hesaplanamaz. Standart hata onun yerine p^ koyar: SE = \sqrt{\dfrac{\hat p (1 - \hat p)}{n}}. Bir örneklem oranının genellikle p değerinden ne kadar uzak olduğunu tahmin eder ve n büyüdükçe küçülür.
Örnek
x=56 ve n=100 ile: p^=0,56, 1−p^=0,44.SE=0,56⋅0,44/100=0,2464/100=0,002464≈0,0496.
Kural
Kritik değer z*
Kritik değerz∗, standart normal eğrinin orta alanını C (aralığın düzeyi) keser ve her kuyrukta (1−C)/2 bırakır. Üç yaygın değeri öğren: %90: z∗≈1,645; %95: z∗≈1,960; %99: z∗≈2,576. Başka bir düzey için hesap makinesinde invNorm kullan: z∗ solundaki alan 1−(1−C)/2 olur.
Örnek
%95 düzeyinde her kuyrukta (1−0,95)/2=0,025 vardır; yani z∗ solundaki alan 1−0,025=0,975 olur.invNorm(0,975; 0; 1)≈1,9600. Aynı şekilde %90 için z∗≈1,6449 (sol alan 0,95) ve %99 için z∗≈2,5758 (sol alan 0,995).
Püf noktası
Hollanda’daki 2 çarpanı
Hollanda’daki formül kartı %95’lik aralığı yuvarlanmış 2 çarpanıyla yazar: p^±2p^(1−p^)/n. 2 çarpanı 1,96 değerinden biraz büyüktür, bu yüzden aralık biraz daha geniştir. Bir soru “2 çarpanıyla” diyorsa ve yalnızca %95 düzeyinde kullan; diğer durumlarda kesin z∗ değerini kullan.
Örnek
100 içinde 56 için: 2⋅0,04964≈0,0993, yani aralık (0,4607;0,6593) olur.1,96 ile (0,4627;0,6573) idi: 2 çarpanı 1,96 değerinden %2 büyüktür ve hata payı 0,0973 değerinden 0,0993 değerine çıkar.
Kural
Oran için aralık, adım adım
Dört adım. (1) Örneklem oranı p^=x/n. (2) Standart hata SE=p^(1−p^)/n. (3) Hata payı E=z∗⋅SE. (4) Uçlar p^−E ve p^+E. Hesap makinesi dördünü birden yapar: TI’da 1-PropZInt(x; n; C).
Örnek
100 içinde 56, %95 düzeyinde: p^=0,56; SE≈0,0496; E=1,9600⋅0,04964≈0,0973; uçlar 0,56−0,0973=0,4627 ve 0,56+0,0973=0,6573.Hesap makinesi: 1-PropZInt(56; 100; 0,95) aynı aralığı verir.
Püf noktası
AP cevabının dört adımı
Tam bir cevabın dört parçası vardır. Parametre: p değerinin ne olduğunu sözcüklerle söyle. Yöntem: aralığı adlandır (tek örneklemli oran için z aralığı). Koşullar: sayılarla denetle. Sonuç: aralık, düzey ve sabit kalıba uyan bağlamlı bir cümle (bkz. İki doğru cümle).
Örnek
100 seçmenle anket, 56’sı destekliyor. p = tüm seçmenler içinde planı destekleyenlerin oranı. Tek oran için z aralığı. Rastgele örneklem; 100, tüm seçmenlerin %10’undan azdır; 56≥10 başarı ve 44≥10 başarısızlık. Aralık (0,4627;0,6573): %95 güvenle, bu aralığın planı destekleyen tüm seçmenlerin gerçek oranını kapsadığını söyleyebiliriz.
Kural
Oran için koşullar
Aralığa güvenmeden önce denetle. Rastgele: örneklem rastgeledir (ya da rastgele düzenlenmiş bir deney). %10 koşulu: n, anakütle büyüklüğü N değerinin en çok %10’udur; böylece çekimler neredeyse bağımsızdır. Sayılar: başarı sayısı np^ ve başarısızlık sayısı n(1−p^) ikisi de en az 10’dur (AP; bazı kitaplar 5 kabul eder; 9709 yalnızca büyük bir örneklem ister). Bir koşul sağlanmıyorsa aralık haklı gösterilemez.
Örnek
100 içinde 56: başarılar 56≥10 ve başarısızlıklar 100−56=44≥10: sayılar yeterli.30 içinde 4: 4 başarı 10’dan az (ve 5’ten az), 26 başarısızlık yeterli: sayılar sağlanmıyor, yani formülün verdiği (0,0117;0,2550) aralığı haklı gösterilemez.
Dikkat!
Küçük sayılarda aralık kabadır
Bu aralık (Wald aralığı) bir yaklaşımdır: standart hatada p yerine p^, kesin sayılar yerine normal eğri kullanılır. Büyük sayılarda iyi çalışır ama gerçek kapsama oranı düzeyin altında kalabilir; en çok küçük sayılarda ya da p değeri 0 ya da 1’e yakınken; p^ değeri 0 ya da 1 ise aralık tek bir noktadır. (Hiçbir sınavda sorulmaz; “yaklaşık” sözünde dürüst olmak için gösterilir.)
Örnek
%95’lik aralığın kesin kapsama oranı: p=0,5 ve n=100 için 0,9431; p=0,1 ve n=30 için yalnızca 0,8085. Uygulamada p=0,1, n=30 ile sabit tohumlu 100 örneklemin 81 tanesi 0,1 değerini kapsar (bir çalıştırma, kesin değil).
Kural
Daha yüksek düzey daha geniş aralık verir
Aynı örneklemde daha yüksek düzey daha büyük bir kritik değer z∗ ister, bu yüzden hata payı ve genişlik artar. Yönteme daha fazla güveni, daha az kesin bir aralıkla satın alırsın. Hem daha fazla güveni hem de daha küçük hata payını yalnızca daha büyük bir örneklem verir (bkz. Hata payı 1 / √n gibi azalır).
Örnek
100 içinde 56 (SE≈0,04964): %90’da E=1,6449⋅SE≈0,0816; %95’te E≈0,0973; %99’da E=2,5758⋅SE≈0,1279.Aralıklar: (0,4784;0,6416), (0,4627;0,6573) ve (0,4321;0,6879); %99’luk aralık %95’likten 1,314 kat geniştir.
Kural
Ortalama için aralık, σ biliniyor
Anakütlenin standart sapması σ biliniyorsa örneklem ortalamasının standart hatası σ/n olur ve aralık \bar x \pm z^* \cdot \dfrac{\sigma}{\sqrt n} biçimindedir. Hata payı E=z∗σ/n olur. (9709 ve IB AI HL dersi burada normal dağılımı kullanır.)
Örnek
n=36 olan bir örneklemde xˉ=102 ve σ=15 biliniyor: SE=15/6=2,5.E=1,9600⋅2,5≈4,8999, yani %95’lik aralık (102−4,8999;102+4,8999)=(97,1001;106,8999) olur.
Kural
Normal anakütle ya da büyük örneklem
Anakütle normalse örneklem ortalaması tam olarak normaldir; ortalaması μ, standart sapması σ/n olur. Herhangi bir anakütle için n büyükse ortalama yaklaşık normaldir (merkezi limit teoremi). 9709 kuralı bu yüzden “normal anakütle ya da büyük örneklem” der. Daha büyük n aralığı da daraltır: σ/n küçülür.
Örnek
σ=15 ile: n=9 için standart hata 15/3=5, n=36 için 15/6=2,5 olur. Dört kat büyük örneklem, yarı standart hata, yani yarı hata payı.
Püf noktası
Başka düzeyler ve hesap makinesi
Her C düzeyi olur: z∗ değeri invNorm(0,975; 0; 1) ile bulunur; yalnız 0,975 yerine 1−(1−C)/2 yazılır. Hesap makinesi aralığın tamamını da kurar: ZInterval(15; 102; 36; 0,95) (σ biliniyor) ya da TInterval(14,2; 3,1; 12; 0,95) (σ bilinmiyor); Casio’da bunlar 1-Sample ZInt ve 1-Sample tInt olur. Yalnız cevabı değil, kullandığın komutu da yaz.
Örnek
xˉ=102, n=36, σ=15 örneklemi için %98 düzeyi: 1−0,02/2=0,99, yani z∗=invNorm(0,99; 0; 1)≈2,3263.E=2,3263⋅2,5≈5,8159 ve aralık (96,1841;107,8159) olur; %95’lik aralıktan geniştir.
Dikkat!
s, σ değildir
Anakütlenin standart sapması σ hemen hemen hiç bilinmez. Örneklem standart sapması s onun yalnızca bir tahminidir ve küçük örneklemde çok uzak olabilir. σ yerine s koyup yine normal kritik değer z∗ kullanmak bir hatadır: s değerinden gelen ek belirsizliği yok sayar. Çözüm t dağılımıdır (bkz. t dağılımı).
Örnek
Aynı anakütleden (σ=15) 5’er değerlik iki rastgele örneklem: 96;104;100;98;102 için s2=10 ve s≈3,162; 85;112;100;93;120 için s2=199,5 ve s≈14,124.İki s değeri 4,5 kat farklıdır ve hiçbiri 15 değildir.
Tanım
t dağılımı
σ bilinmiyorsa s ile standartlaştırırız: t=(xˉ−μ)/(s/n). Normal bir anakütlede bu, df=n−1serbestlik derecesiyle bir t dağılımı izler. Bir t eğrisi normal eğri gibi simetrik ve çan biçimlidir, ama tepesi daha alçak, kuyrukları daha ağırdır: ortadan uzakta daha çok alan kalır. df büyüdükçe t eğrisi standart normal eğriye yaklaşır.
Örnek
df=5 için ±2 ötesindeki alan P(∣T5∣>2)≈0,1019 olur; standart normal eğri için ise P(∣Z∣>2)≈0,0455: t eğrisinin kuyruklarında iki kattan fazla alan var.
Kural
Kritik değer t*
Kritik değer t∗, df=n−1 olan t eğrisinin orta alanını C keser. Kuyruklar daha ağır olduğu için z∗ değerinden büyüktür ve df arttıkça z∗ değerine doğru azalır. %95’te: df=1 için t∗=12,706, df=5 için 2,571, df=10 için 2,228, df=30 için 2,042 ve çok büyük df için 1,960 (z∗ değeri). Hesap makinesi bunu invT(0,975; df) ile verir.
Örnek
n=12 olan bir örneklemde df=12−1=11 olur ve %95’te soldaki alan 1−0,05/2=0,975: t∗=invT(0,975; 11)≈2,2010, açıkça 1,960 değerinden büyük.
Püf noktası
Basılı tabloyu okumak
Cambridge formül listesi, üst kuyruk olasılığı p için t∗ değerini basar. ν=df satırını ve p=1−(1−C)/2 sütununu seç: %95 için bu 0,975 sütunudur. Tablo üç ondalık gösterir (büyük değerlerde dört basamak); hesap makinesi daha çok basamak verir.
σ bilinmiyorsa örneklem standart sapması s ve t dağılımı kullanılır: \bar x \pm t^* \cdot \dfrac{s}{\sqrt n}, \qquad df = n - 1. Standart hata SE=s/n ve hata payı E=t∗⋅SE olur. IB kılavuzu, σ bilinmiyorsa bu kuralı her örneklem büyüklüğü için kullanır.
Örnek
xˉ=14,2, s=3,1, n=12: SE=3,1/12=3,1/3,4641≈0,8949, df=11, t∗=2,2010.E=2,2010⋅0,8949≈1,9696, yani %95’lik aralık (12,2304;16,1696) olur. Hesap makinesi: TInterval(14,2; 3,1; 12; 0,95).
Dikkat!
t yerine z daha dar aralık verir
s ve küçük bir n ile normal kritik değer z∗, t∗ değerinden küçüktür; aralık fazla dar çıkar ve olduğundan daha kesin görünür. σ bilinmiyorsa her zaman df=n−1 ile t∗ kullan. Örneklem ne kadar küçükse fark o kadar büyüktür; büyük n için iki kritik değer neredeyse eşittir.
Örnek
xˉ=14,2, s=3,1, n=12 için: z∗ ile hata payı 1,9600⋅0,8949≈1,7540 olur ve (12,4460;15,9540) verir; t∗ ile ise E=1,9696 ve (12,2304;16,1696).z aralığı olması gerekenden yaklaşık %11 daha dardır.
Kural
Eşleştirilmiş gözlemler
Veriler eşleştirilmiş çiftlerse (aynı yol ya da kişi için bir önce ve bir sonra) her çiftin içinde çıkar ve farkları tek bir örneklem say: xˉd, sd ve n = çift sayısı, df=n−1 ve aralık xˉd±t∗sd/n. Hangi sırayla çıkardığını söyle. 0 aralığın içindeyse “fark yok” makuldür.
Örnek
Altı yol, önceki süreler 34;29;41;38;27;36 ve sonraki süreler 31;28;37;36;26;32 dakika. Önce − sonra: 3,1,4,2,1,4; xˉd=15/6=2,5, sd2=1,9, sd≈1,3784, SE≈0,5627.df=5, t∗=2,5706, E≈1,4465: (1,0535;3,9465) aralığı 0 değerini içermez.
Kural
Ortalama için koşullar
Üç şeyi denetle. Rastgele: rastgele bir örneklem (ya da rastgele düzenlenmiş bir deney). %10 koşulu: n, anakütlenin en çok %10’udur. Biçim: anakütle normaldir, ya da örneklem büyüktür (AP’de n≥30), ya da küçük bir örneklemin verileri güçlü çarpıklık ve aykırı değer içermez. Kurallar biraz farklıdır: 9709 normal anakütle ya da büyük örneklem ister, IB kılavuzu normal anakütle varsayar, AP büyüklüğe ve verilere bakar.
Örnek
40 teslimat süresinden oluşan bir örneklem: 40≥30, yani büyüklük kuralı sağlanıyor (yine de uç değerlere bak). 12 değerlik örneklem 30’dan küçüktür: t aralığına güvenmeden önce verilere bir nokta grafiğiyle bakmak gerekir (bkz. Biçimi denetlemek).
Püf noktası
Biçimi denetlemek: çitler
Küçük bir örneklemde bir nokta grafiği çiz ve güçlü çarpıklık ile aykırı değer ara. Bir değer, Q1−1,5⋅IQR değerinin altında ya da Q3+1,5⋅IQR değerinin üstündeyse 1,5×IQR kuralına göre aykırıdır (çitler; çeyrekler alt ve üst yarının ortancalarıdır). Küçük bir örneklemde aykırı değer, t aralığının haklı gösterilemeyeceği anlamına gelir.
Örnek
Veriler 12;14;15;15;16;17;18;40 (n=8): Q1=14,5, Q3=17,5, IQR=3, çitler 14,5−1,5⋅3=10 ve 17,5+1,5⋅3=22.40>22 bir aykırı değerdir: s değerini 8,93 düzeyine çıkarır (o olmadan s≈1,98). Bu veriler için t aralığını kullanma.
Kural
Hangi aralık?
Verilerin ne olduğunu sor. Bir oran (n içinde başarılar): oran için z aralığı. σ biliniyorsa bir ortalama: z aralığı xˉ±z∗σ/n. σ bilinmiyorsa bir ortalama: s ve df=n−1 ile t aralığı. Eşleştirilmiş gözlemler: farklar için t aralığı. Sonra o aralığın koşullarını denetle.
Örnek
“100 içinde 56 evet diyor”: bir oran, yani (0,4627;0,6573). “Ortalama 102, σ=15 biliniyor, n=36”: z aralığı (97,1001;106,8999). “Ortalama 14,2, s=3,1, n=12”: df=11 ile t aralığı, (12,2304;16,1696).
Tanım
“%95 güvenle” ne demek
Düzey yöntemi anlatır. Aynı büyüklükte çok sayıda rastgele örneklem alıp her birinden bir aralık kursak, bu aralıkların yaklaşık %95’i gerçek değeri kapsardı. Tek bir aralık ya isabet ya ıska olur ve hangisi olduğunu söyleyemeyiz: %95, yöntemin uzun vadeli kapsama oranıdır. Rastgele olan aralıktır; gerçek değer sabit bir sayıdır.
Örnek
Uygulama p=0,5 ile sabit tohumlu, 100’er değerlik 100 örneklem çeker ve her birinden %95’lik bir aralık kurar: 94 tanesi 0,5 değerini kapsar, 6 tanesi kaçırır (başka çalıştırmalar 90 ve 95 verdi). Bu yöntemin kesin kapsama oranı 0,9431 değerindedir; aralığı 0,5 değerini kapsayan sayıların binom olasılıklarının toplamıdır.
Kural
Aralık oynar, gerçek değer sabit kalır
Anakütlenin gerçek değeri, bilmesek de, tek ve sabit bir sayıdır. Her rastgele örneklem kendi tahminini ve dolayısıyla kendi aralığını verir: örneklemden örnekleme değişen, aralıktır. Bazı aralıklar gerçek değeri kapsar, bazıları kaçırır ve gerçek hayatta hangisi olduğunu hiç göremeyiz.
Örnek
Gerçek oranın 0,5 olduğunu varsayalım (anketçi bunu bilmez). 100’er kişilik üç anket p^=0,56, 0,46 ve 0,63 ile %95’lik (0,4627;0,6573), (0,3623;0,5577) ve (0,5354;0,7246) aralıklarını verir. İlk ikisi 0,5 değerini kapsar; üçüncünün alt ucu 0,5354>0,5 olduğundan onu kaçırır.
Kural
İki doğru cümle
İki cümle doğru söyler ve ikisinde de kapsayan özne aralıktır. AP ve IB kılavuzunun kalıbı: “C güvenle, a ile b arasındaki aralığın (parametre, bağlam içinde) için gerçek değeri kapsadığını söyleyebiliriz.” Tekrarlı örnekleme kalıbı: “Aynı büyüklükte çok sayıda rastgele örneklem alınırsa aralıkların yaklaşık C kadarı (parametre, bağlam içinde) için gerçek değeri kapsar.” Parametreyi yalnız “p” diye değil, her zaman bağlam içinde adlandır.
Örnek
(0,4627;0,6573) çıkan anket için: “%95 güvenle, 0,4627 ile 0,6573 arasındaki aralığın planı destekleyen seçmenlerin oranı için gerçek değeri kapsadığını söyleyebiliriz.” Ve: “Aynı büyüklükte çok sayıda rastgele örneklem alınırsa aralıkların yaklaşık %95 kadarı planı destekleyen seçmenlerin oranı için gerçek değeri kapsar.”
Dikkat!
Yanlış okuma 1 (YANLIŞ): tek tek değerler
YANLIŞ: “Tek tek değerlerin %95 kadarı a ile b arasındadır.” Karar: aralık veriler hakkında değil, tek bir sayı, anakütlenin gerçek değeri hakkındadır. Örneklem büyüdükçe aralık daralır, değerler ise yayılımını korur; yani içinde giderek daha azı kalır.
Örnek
Altı ölçüm 12,1;11,8;12,4;12,0;12,2;11,9: xˉ≈12,0667, s≈0,2160, t∗=2,5706 (df=5), %95’lik aralık (11,8400;12,2934). 6 ölçümden yalnızca 4 tanesi içinde; 11,8,12,4 dışında. Bu %95’in çok altındadır ve daha çok ölçümle daha da azalırdı.
Dikkat!
Yanlış okuma 2 (YANLIŞ): bu aralık için olasılık
YANLIŞ: “Gerçek değerin (oranın) a ile b arasında olma olasılığı %95 olur.” Karar: gerçek değer sabit bir sayıdır ve örneklem alındıktan sonra aralık da sabittir: gerçek değeri ya kapsar ya kapsamaz. %95, örneklem çekilmeden önceki yönteme aittir; uzun vadede gerçek değeri kapsayan aralıkların oranıdır.
Örnek
Sabit tohumlu 100 aralığın ilk 20’sini alalım (p=0,5, n=100): 17 tanesi 0,5 değerini kapsar, 3 tanesi kaçırır. Her biri ya isabet ya ıskadır; hiçbiri “%95 isabet” değildir. %95 yalnızca çok sayıda aralıkta görünür: 100’ün 94 tanesi kapsadı.
Dikkat!
Yanlış okuma 3 (YANLIŞ): sonraki örneklemler
YANLIŞ: “Sonraki örneklemlerin sonuçlarının %95 kadarı a ile b arasına düşer.” Karar: aralık gerçek değerin değil, bu tek örneklemin sonucunun çevresinde kurulur; sonraki sonuçlar gerçek değerin çevresine düşer ve yalnızca bir kısmı bu aralığa girer. Bir sonraki örneklem sonucu hakkındaki olasılık başka bir önermedir ve başka bir sayı verir.
Örnek
100 içinde 56 ile (0,4627;0,6573) bulduk. Gerçek oran 0,5 ise 100 kişilik bir sonraki örneklemin sayısı X, p=0,5 ile binom dağılır ve bir sonraki p^, 47≤X≤65 olduğunda bu aralığa düşer (0,47>0,4627 ve 0,65<0,6573 olduğu için).Kesin değer P(47≤X≤65)≈0,7570; sonraki örneklemlerin yaklaşık %76 kadarı, %95 değil.
Dikkat!
Yanlış okuma 4 (YANLIŞ): gerçek değer oynar
YANLIŞ: “Gerçek ortalama örneklemden örnekleme değişir ve örneklemlerin %95’inde aralığın içine girer.” Karar: gerçek ortalama μ asla oynamaz. Değişen örneklemdir, dolayısıyla aralıktır. Sabit bir çizgi çevresinde sıçrayan aralıkların resmi doğru resimdir.
Örnek
Gerçek ortalama μ=100, σ=15 ve n=36 (E=4,8999). xˉ=103, 98 ve 106 olan örneklemler (98,1001;107,8999), (93,1001;102,8999) ve (101,1001;110,8999) verir.μ=100 üçünde de çizgisinde kalır; üçüncü aralığın alt ucu 101,1001 olduğundan onu kaçırır.
Kural
Düzey neden işler: aynı olay
∣xˉ−μ∣≤z∗⋅SE ile “μ, xˉ±z∗⋅SE aralığının içindedir” cümleleri aynı şeyi söyler: xˉ ve μ en çok z∗⋅SE kadar uzaktadır. xˉ, rastgele örneklemlerin C oranında μ değerine z∗⋅SE kadar yakın olduğundan, aralıkların C oranı μ değerini kapsar. Düzey buradan gelir.
Örnek
μ=100, σ=15, n=36: z∗⋅SE=4,8999. xˉ=103 ise: ∣103−100∣=3≤4,8999 ve (98,1001;107,8999) aralığı 100 değerini kapsar. xˉ=106 ise: 6>4,8999 ve (101,1001;110,8999) aralığı kapsamaz. İki önerme birlikte doğru ya da birlikte yanlıştır.
Dikkat!
s ile z düzeyden azını kapsar
Küçük örneklemlerden s ve z∗=1,96 ile %95’lik aralık kurarsan aralıkların %95’inden azı gerçek ortalamayı kapsar: kesin oran P(∣Tn−1∣<1,96) olur. t aralığı tam olarak düzeyde kapsar. Eksiklik küçük n için büyüktür ve n büyüdükçe kaybolur.
Örnek
z∗=1,96 ile kesin kapsama oranları: n=5: 0,8784; n=10: 0,9184; n=30: 0,9403. Uygulamada N(100;152) dağılımından 5’er değerlik 100 örneklemde: s ile z∗90 tanesini, t∗96 tanesini kapsar (şekil ilk 40’ı gösterir: 36 ve 38).
Dikkat!
Aralık yanlı bir örneklemi düzeltmez
Hata payı yalnızca rastgele değişimi ölçer. Örneklem rastgele değilse (gönüllüler, kolay ulaşılanlar) aralık yanlı bir tahminin çevresinde kurulur: büyük n onu dar yapar ve haksız yere daha emin gösterir. Düzey yalnızca rastgele örneklemler için doğrudur. Hiçbir formül, düzey ya da örneklem büyüklüğü kötü bir örnekleme yöntemini düzeltmez.
Örnek
Bir web sitesi ziyaretçilerden oy vermesini istiyor ve 5000 gönüllüden 3100 kişi evet diyor: p^=0,62, SE≈0,00686, E≈0,0135, (0,6065;0,6335) aralığı çok dardır. Tüm seçmenlerin oranı 0,5 ise aralık ondan çok uzaktır: 0,5<0,6065.
Kural
Hata payı 1 / √n gibi azalır
Hata payı E=z∗⋅SE paydasında n içerir (SE=p^(1−p^)/n ya da s/n). Yani dört kat büyük örneklem yarı hata payı, yüz kat büyük örneklem onda bir hata payı verir. Daha dar bir aralığın bedeli çok daha fazla gözlemdir.
Örnek
%95 düzeyinde p^=0,5 ile: n=100 için E=1,9600⋅0,25/100≈0,0980; n=400 için 0,0490; n=1600 için 0,0245.Her adım n değerini 4 ile çarpar, E değerini 2 ile böler.
Kural
Oran için örneklem boyu
Hata payı en çok m olsun diye z∗p^(1−p^)/n≤m eşitsizliğini n için çöz: n \ge \left(\dfrac{z^*}{m}\right)^2 \hat p (1 - \hat p). Yerine koy, sayıyı hesapla ve sonraki tam sayıya yukarı yuvarla: daha küçük bir n, m değerinin üstünde bir hata payı verir. Seçtiğin n ile hata payını denetle.
Örnek
%95 düzeyinde, p^=0,5 ile m=0,03 hata payı: z∗/m=1,9600/0,03≈65,332, karesi ≈4268,29, 0,5⋅0,5=0,25 ile çarpılırsa n≥1067,07, yani n=1068.Kontrol: n=1067 için E≈0,030001>0,03, ama n=1068 için E≈0,029987≤0,03.
Püf noktası
Güvenli değer p = 0,5 ve 2 çarpanı
Örneklem alınmadan önce p^ bilinmez. p(1−p) çarpımı p=0,5 değerinde en büyüktür, 0,25; bu yüzden p=0,5 hiçbir zaman fazla küçük bir n vermeyen güvenli seçimdir; p için iyi bir tahmin daha küçük bir n verir. Hollanda formül kartı z∗ yerine 2 çarpanını kullanır (yalnızca %95’te): n≥(2/m)2⋅p(1−p).
Örnek
%95 düzeyinde m=0,03 için: p=0,5 ile n≥1067,07, yani 1068. p≈0,2 iyi bir tahminse p(1−p)=0,16 ve n≥682,93, yani 683. 2 çarpanı ve p=0,5 ile: (2/0,03)2⋅0,25≈1111,11, yani 1112.
Kural
Ortalama için örneklem boyu ve yukarı yuvarlama
σ biliniyorsa (ya da tahmin ediliyorsa) bir ortalama için: z∗σ/n≤m eşitsizliği n \ge \left(\dfrac{z^* \sigma}{m}\right)^2 verir. Her zaman yukarı yuvarla, en yakına değil: 216,08 değeri 217 olur, 216 olmaz. Aşağı yuvarlamak hata payı sözünü bozar.
Örnek
%95 düzeyinde σ=15 ve hata payı m=2: z∗σ/m=1,9600⋅15/2≈14,6997, karesi n≥216,08, yani n=217.Kontrol: n=216 için E≈2,0004>2; n=217 için E≈1,9958≤2.
Kural
Dengeler: düzey, hata payı ve örneklem boyu
Üç şey birbirine karşı çeker: düzey, hata payı ve örneklem boyu. Daha yüksek bir düzey ya da daha küçük bir hata payı daha büyük n ister; hata payını yarıya indirmek n değerinin dört katını ister; %90’dan %99’a çıkmak yaklaşık 2,45 kat n ister. Küçük bir örneklemden hem yüksek düzey hem küçük hata payı elde edilemez.
Örnek
p=0,5 için örneklem boyları: 0,05 hata payı: %90’da 271, %95’te 385, %99’da 664. 0,03 hata payı: 752, 1068, 1844.%95 düzeyinde 0,02 hata payı 2401, 0,01 hata payı 9604 ister; bu 4⋅2401 eder. %99 ile %90 değerlerinin oranı (2,5758/1,6449)2≈2,45 olur.
Püf noktası
Simülasyondan hata payı
Hata payı simülasyonla da bulunabilir (CCSS S-IC.B.4): bilinen p oranlı bir anakütleden aynı büyüklükte çok sayıda rastgele örneklem al, her örneklem oranını hesapla ve değerlerin ortadaki %95’ini oku. Uçları arasındaki uzaklığın yarısı simülasyon hata payıdır. Formül değerine yakın çıkar ama tam eşit değildir: simülasyonun kendi rastgele hatası vardır.
Örnek
Uygulama p=0,5 ile sabit tohumlu, 100’er değerlik 1000 örneklem çeker: p^ değerlerinin ortadaki %95’i 0,4100 ile 0,5902 arasındadır, yani simülasyon hata payı 0,0901 olur. Formül 1,96⋅0,05=0,0980 verir. İkisi birbirine yakındır; 0,0079 farkı 1000 tekrardan ve p^ değerinin 0,01 adımlarla hareket etmesinden gelir.
Kural
Makul değerler ve iddialar
İddia edilen bir değeri değerlendirmek için aralığa bak. Aralığın içindeki bir değer makuldür: veriler onu dışlamaz. Aralığın dışındaki bir değer verilerce desteklenmez. Makul bir değer kanıtlanmış değildir: aralıktaki diğer değerler de aynı derecede makuldür, yani veriler aralarından seçim yapamaz.
Örnek
100 içinde 56’dan gelen (0,4627;0,6573) aralığı. 0,5 iddiası: içinde (0,4627<0,5<0,6573), makul, dışlanmıyor. 0,6 iddiası: içinde, o da makul: veriler 0,5 ile 0,6 arasında seçim yapamaz. 0,7 iddiası: 0,7>0,6573, dışında, desteklenmiyor.
Dikkat!
Çakışan aralıklar farkı kesinleştirmez
İki grup aralığı çakışıyorsa grupların farklı olmadığı sonucuna varamazsın. Doğru karşılaştırma farkın kendisi için bir aralıktır (sonraki bir konu, iki grubun aralıkları). Bu aralık, iki aralığın birleşiminden daha dardır. İki aralık hiç çakışmıyorsa gruplar belirgin biçimde farklıdır; tersi geçerli değildir.
Örnek
σ=15 olan 36’şar kişilik iki grup: ortalamalar 50 ve 58, her biri için E=4,8999; (45,1001;54,8999) ve (53,1001;62,8999) aralıkları 53,1001 ile 54,8999 arasında çakışır. 58−50=8 farkının standart hatası 2⋅2,5≈3,5355, E≈6,9295 ve (1,0705;14,9295) aralığı 0 değerini içermez: gruplar gerçekten farklıdır.
Püf noktası
Günlük hayat: bir anket
Bir anket bir oranı hata payıyla bildirir, “%52±3,1 puan”. Hata payı aralığın E değeridir ve büyüklüğü n değerine bağlıdır: yaklaşık bin kişi yaklaşık üç puan verir. Hata payından küçük bir fark belirgin bir fark değildir: aralık hâlâ %50 değerini içerir.
Örnek
1000 kişilik rastgele bir anket: 520 kişi lehte, p^=0,52, SE≈0,01580, E≈0,0310 (3,1 puan). %95’lik aralık (0,4890;0,5510): 0,5 değerini içerir, yani “çoğunluk” desteklenmez.0,04 hata payı için n≥600,23 gerekir, yani 601 kişilik bir anket.
Püf noktası
Günlük hayat: laboratuvar ölçümleri
Bir ölçümü tekrarlamak biraz değişen okumalar verir. Ortalamaları niceliğin gerçek değerini tahmin eder ve t aralığı bunun ne kadar iyi olduğunu söyler. Daha çok ölçüm aralığı daraltır ama yavaş yavaş: hata payı 1/n gibi azalır ve t∗ da küçülür.
Örnek
Altı ölçüm xˉ≈12,0667 ve E≈0,2267 ile (11,8400;12,2934) verir. Dört kat çok ölçümle (n=24, df=23, t∗=2,0687) ve aynı xˉ ile s≈0,2160 için: E≈0,0912, eski hata payının yaklaşık 0,40 katı.
Püf noktası
Günlük hayat: bir fabrika kontrolü
Rastgele bir ürün örneklemi denetlenir ve kusurlu olanlar sayılır: bir oran, yani oran için aralık. Sayıları denetle: hem kusurlu hem de iyi ürün sayısı en az 10 olmalıdır. Küçük bir oran için küçük hata payı elde etmek büyük örneklem ister; çünkü aralık ancak n büyükse dardır.
Örnek
300 üründe 12 kusurlu: p^=0,04, sayılar 12≥10 ve 288≥10. SE≈0,01131, E≈0,0222, %95’lik aralık (0,0178;0,0622).p≈0,04 ile yalnızca 0,01 hata payı için: n≥1475,12, yani 1476 ürün.
Püf noktası
Günlük hayat: teslimat süreleri, önce ve sonra
Bir değişiklikten önce ve sonra aynı yollardaki süreler eşleştirilmiş gözlemlerdir. Her yolun içinde çıkar (önce − sonra; pozitif fark daha hızlı demektir) ve farkların t aralığını kur. 0 aralığın dışındaysa değişiklik desteklenir; içindeyse “değişiklik yok” makuldür.
Örnek
Sekiz yol, farklar 3,1,5,1,4,−1,3,5 dakika: toplam 21, xˉd=2,625, sd≈2,1339, SE≈0,7545, df=7, t∗=2,3646, E≈1,7840.%95’lik aralık (0,8410;4,4090): 0 değerini içermez, yani süreler gerçekten düştü.
Püf noktası
Hangi ders ne ister
Cambridge 9709 (Paper 6): ortalama için aralık ve oran için yaklaşık aralık; MF19 formül listesi kritik değerleri basar. IB AI HL (AHL 4,16): σ biliniyorsa normal, bilinmiyorsa t; IB AA dersinde güven aralığı yoktur (IB AA’da sınavda sorulmaz). AP Statistics (3. ve 4. üniteler): koşullar, yorum, iddialar, örneklem boyu. CCSS S-IC.B.4: simülasyonla hata payı. Hollanda wiskunde A: güvenilirliğiyle birlikte yapılan önerme, 2 çarpanlı formül listesi. İngiltere A level, GCSE ya da IGCSE derslerinde güven aralığı sorulmaz.
Örnek
9709: ortalama için z aralığı ve oran için aralık. IB AI HL: ayrıca t aralığı ve hesap makinesi. AP: cevabın dört adımı. Hollanda: 2 çarpanı ve bir örneklem boyu (0,03 hata payı için 1112).
Alıştırmalar
200 kişilik rastgele bir ankette 110 kişi bir planı destekliyor. Örneklem oranı p^ ve standart hata SE değerlerini bul. Kolay
Çözümü göster
Örneklem oranı p^=110/200=0,55.
O zaman p^(1−p^)=0,55⋅0,45=0,2475 ve n ile bölünce: 0,2475/200=0,0012375.
SE=0,0012375≈0,0352.
p^=0,55 ve SE≈0,0352
Kontrol → 0,0352⋅0,0352≈0,00124; bu, 0,0012375 değerinin yuvarlanmışıdır.
110 kişinin lehte olduğu 200 kişilik anket için, tüm seçmenler içinde lehte olanların oranının %95’lik güven aralığını ver (4 ondalık basamak). Kolay
Çözümü göster
SE≈0,0352 ve %95 için z∗=1,9600.
Hata payı E=1,9600⋅SE≈0,0689.
Uçlar 0,55−0,0689=0,4811 ve 0,55+0,0689=0,6189.
(0,4811;0,6189)
Kontrol → %90’da hata payı daha küçük (0,0579), %99’da daha büyük (0,0906): %95 değeri ikisinin arasındadır.
Hangi aralık? (a) 120 otobüsten 38’i geç kaldı. (b) 50 ölçümün ortalaması, σ=2,4 biliniyor. (c) 15 öğrencinin sürelerinin ortalaması, s örneklemden. Aralığı ve varsa serbestlik derecesini söyle. Kolay
Çözümü göster
(a) bir orandır: oran için z aralığı.
(b) σ bilinen bir ortalamadır: z aralığı xˉ±z∗σ/n.
(c) σ bilinmeyen bir ortalamadır: df=15−1=14 ile t aralığı.
(a) oran için z aralığı; (b) ortalama için z aralığı; (c) t aralığı, df=14
Kontrol → yalnız (c) bir örneklemden s kullanır, bu yüzden yalnız (c) t∗ ister.
Bir oran için %95’lik aralık (0,42;0,58). Örneklem oranını ve hata payını bul. Kolay
Çözümü göster
Örneklem oranı orta noktadır: (0,42+0,58)/2=0,5.
Genişlik 0,58−0,42=0,16.
Hata payı genişliğin yarısıdır: 0,16/2=0,08.
p^=0,5 ve E=0,08
Kontrol → 0,5−0,08=0,42 ve 0,5+0,08=0,58.
Basılı tablodan kritik değer t∗ değerini bul: (a) 8 değerlik örneklemden %95’lik aralık; (b) 20 değerlik örneklemden %99’luk aralık. Kolay
Kontrol → 102−4,9=97,1 ve 102+4,9=106,9. 100 değerinin makul olması μ=100 olduğunu kanıtlamaz.
25 değerlik rastgele bir örneklemin ortalaması 48 ve anakütle standart sapmasının 6 olduğu biliniyor. Ortalama için %95’lik aralığı bul (4 ondalık basamak). Orta
Çözümü göster
SE=σ/n=6/5=1,2.
E=1,9600⋅1,2≈2,3520.
Aralık 48−2,3520=45,6480 ile 48+2,3520=50,3520 arasındadır.
(45,6480;50,3520)
Kontrol → hesap makinesi ZInterval(6; 48; 25; 0,95) aynı uçları verir.
Aynı örneklemin (ortalama 48, n=25) standart sapması s=6 ve σ bilinmiyor. %95’lik aralığı bul ve hata payını öncekiyle karşılaştır. Orta
Çözümü göster
%95’te df=25−1=24 ve t∗=2,0639.
SE=s/n=6/5=1,2 ve E=2,0639⋅1,2≈2,4767.
Aralık (45,5233;50,4767); hata payı z∗ ile bulunandan 2,4767−2,3520=0,1247 kadar büyüktür.
(45,5233;50,4767); 2,4767 hata payı 2,3520 değerinden biraz büyüktür
Kontrol → df=24 için t∗=2,0639>1,9600=z∗.
40 öğrencilik rastgele bir örneklemde 6 öğrenci okula yürüyerek gidiyor. Oran için %95’lik aralık kullanılabilir mi? Ne sonuç çıkardığını söyle. Orta
Çözümü göster
Sayılar: başarı 6, başarısızlık 40−6=34. AP ikisinin de en az 10 olmasını ister: 6<10 sağlanmaz.
Formül p^=0,15, SE≈0,0565, E≈0,1107 ve (0,0393;0,2607) aralığını verirdi.
AP kuralına göre sayılar sağlanmaz, yani aralık haklı gösterilemez
Hayır: yalnızca 6 başarı (10’dan az), bu yüzden (0,0393;0,2607) aralığı haklı gösterilemez
Kontrol → 6+34=40 ve 6/40=0,15.
Bir oran için %95 düzeyinde en çok 0,05 hata payı isteniyor ve p hakkında hiçbir şey bilinmiyor. Örneklem ne kadar büyük olmalı? Orta
Çözümü göster
Hiçbir şey bilinmiyorsa güvenli değer p=0,5 alınır: p(1−p)=0,25.
n≥(z∗/m)2⋅0,25=(1,9600/0,05)2⋅0,25≈384,15.
Yukarı yuvarla: n=385.
n=385
Kontrol → 384,15 tam sayı değildir ve örneklem boyu en az bu kadar olmalıdır: yukarı yuvarla, asla aşağı değil.
Okula yürüyerek giden öğrencilerin oranı için %95’lik aralık (0,31;0,45). Sonucu sabit kalıpla, bağlam içinde yaz. Orta
Çözümü göster
Parametreyi sözcüklerle adlandır: okula yürüyerek giden tüm öğrencilerin oranı.
Kapsayan özne aralıktır: “0,31 ile 0,45 arasındaki aralık gerçek değeri kapsar”.
Düzeyi “%95 güvenle …” olarak ve bağlamı ekle.
%95 güvenle, 0,31 ile 0,45 arasındaki aralığın okula yürüyerek giden tüm öğrencilerin oranı için gerçek değeri kapsadığını söyleyebiliriz.
Kontrol → orta nokta (0,31+0,45)/2=0,38 ve hata payı (0,45−0,31)/2=0,07; cümle öğrenciler hakkında değil, aralık hakkındadır.
Beş öğrenci bir dersten önce ve sonra test çözüyor; farklar (sonra − önce) 4;7;−1;5;5. Ortalama fark için %95’lik aralığı bul. 0 makul mü? Orta
Aralık (0,2750;7,7250); 0 bunun altında kalır, yani “değişiklik yok” desteklenmez.
(0,2750;7,7250); 0 makul değil
Kontrol → 0,2750>0; hesap makinesi TInterval(4; 3; 5; 0,95) aynı sonucu verir.
Bir öğrenci, okula yürüyerek giden öğrencilerin oranı için (0,31;0,45) aralığı hakkında şunu yazıyor: “Gerçek değerin (oranın) 0,31 ile 0,45 arasında olma olasılığı %95 olur.” Bu YANLIŞ. Nedenini açıkla ve doğru bir cümle yaz. Zor
Çözümü göster
Gerçek değer tek ve sabit bir sayıdır; çekilmiş aralık da sabittir, onu ya kapsar ya kapsamaz.
%95 yönteme aittir: çok sayıda rastgele örneklemde aralıkların yaklaşık %95’i değeri kapsar.
Doğru bir cümle: “%95 güvenle, 0,31 ile 0,45 arasındaki aralığın okula yürüyerek giden tüm öğrencilerin oranı için gerçek değeri kapsadığını söyleyebiliriz.”
Rastgele olan aralıktır, gerçek değer sabittir; %95 yöntemi anlatır. Doğru cümle: son adıma bak
Kontrol → doğru cümlede kapsayan özne aralıktır.
Bir anakütlenin standart sapması 15. %99 düzeyinde hata payının en çok 2 olması için örneklem ne kadar büyük olmalı? %95 düzeyindeki örneklem boyuyla karşılaştır. Zor
Çözümü göster
%99’da: z∗=2,5758.
n≥(z∗σ/m)2=(2,5758⋅15/2)2≈373,21.
Yukarı yuvarla: n=374; %95’te 217 idi (216,08 değerinden).
%99’da n=374, %95’te 217
Kontrol → oran (2,5758/1,9600)2≈1,73 ve 216,08⋅1,73≈374, 374 değerine yakın.
520 kişinin lehte olduğu 1000 kişilik anket Hollanda’daki 2 çarpanıyla çözülüyor. Aralığı bul ve z∗=1,96 ile bulunan aralıkla karşılaştır. Zor
Çözümü göster
p^=0,52 ve SE≈0,01580.
2 çarpanıyla: E=2⋅0,01580≈0,0316, aralık (0,4884;0,5516).
z∗ ile: E≈0,0310 ve (0,4890;0,5510); 2 çarpanlı aralık biraz daha geniştir.
Kontrol → 2>1,96, yani 2 çarpanlı hata payı (0,0316), 0,0310 değerinden büyüktür; iki aralık da 0,5 değerini içerir.
5 değerlik bir örneklemde xˉ=20 ve s=4. t∗ ile %95’lik aralığı ve bir öğrencinin z∗=1,96 ile bulduğunu bul. Doğru aralık yüzde kaç daha geniştir? Zor
Çözümü göster
SE=4/5≈1,7889; df=4, t∗=2,7764, E≈4,9667: aralık (15,0333;24,9667).
z∗ ile: E≈3,5061 ve (16,4939;23,5061).
Hata payları 2,7764/1,96≈1,417 oranındadır: doğru aralık yaklaşık %41,7 daha geniştir.
yaklaşık %41,7 daha geniş: (15,0333;24,9667) ve (16,4939;23,5061)
Kontrol → s ile z aralığı gerçek ortalamayı bu tür örneklemlerin yalnızca yaklaşık %87,8 kadarında kapsar.
400 kişilik bir anketin %95 düzeyinde hata payı 0,049 (p=0,5 ile). Anketçi bu hata payının yarısını ve %99 düzeyini istiyor. Kaç kişi gerekir ve bu, eski n değerinin kaç katıdır? Zor
Çözümü göster
Yeni hata payı 0,049/2=0,0245 ve z∗=2,5758.
n≥(2,5758/0,0245)2⋅0,25≈2763,39, yani n=2764.
400 ile karşılaştırınca: 2764/400≈6,91 kat; yalnız hata payını yarıya indirmek 4 kat verir (%95’te 1600), %99 düzeyi gerisini ekler.
n=2764, eski örneklemin yaklaşık 6,91 katı
Kontrol → 4⋅1,73≈6,9; burada 1,73≈(2,5758/1,9600)2.
36’şar kişilik iki grubun ortalamaları 50 ve 58, ikisinde de σ=15 biliniyor. %95’lik aralıkları çakışıyor. Bu, grupların farklı olmadığını gösterir mi? 58−50 farkı için aralığı kullan; standart hatası 2⋅15/6 (sonraki bir konu). Zor
Çözümü göster
Her grup için E=4,8999: (45,1001;54,8999) ve (53,1001;62,8999) aralıkları çakışır.
8 farkı için: SE=2⋅2,5≈3,5355 ve E=1,9600⋅3,5355≈6,9295.
(1,0705;14,9295) aralığı 0 değerini içermez; yani grup aralıkları çakışsa da gruplar farklıdır.
Hayır: fark aralığı (1,0705;14,9295)0 değerini dışlar; yani çakışma karar vermez
Kontrol → 1,0705>0. (Asıl nokta: çakışan grup aralıkları karar vermez.)
Küçük bir örneklemin değerleri 3;5;6;6;7;8;9;25. Ortalama için t aralığı haklı gösterilebilir mi? 1,5×IQR kuralının çitlerini kullan. Zor
Çözümü göster
Alt yarı 3;5;6;6: Q1=5,5; üst yarı 7;8;9;25: Q3=8,5; IQR=8,5−5,5=3.
Çitler 5,5−1,5⋅3=1 ve 8,5+1,5⋅3=13.
25>13, 8 değerlik bir örneklemde aykırı bir değerdir: t aralığı haklı gösterilemez.
Hayır: 25, 13 çitinin üstündedir; küçük bir örneklemde aykırı değer
Kontrol → 3>1, yani hiçbir değer alt çitin altında değildir; yalnız 25 dışarıdadır.
Bu konunun etkileşimli uygulamaları
Ücretsiz uygulamalar ücretsiz öğrenci hesabıyla açılır. Öğretmenler tüm uygulamaları canlı derste kullanabilir.