Interactive Lessons

Bijzondere vergelijkingen en ongelijkheden, parameters en bewegende punten

Lesnotities

Definitie

Een breukvergelijking: x in de noemer

Staat x in een noemer, schrijf dan eerst op voor welke waarden van x een noemer 0 wordt: die mogen niet. Vermenigvuldig daarna beide kanten met de noemer, los de vergelijking op en controleer elke kandidaat. Een kandidaat waarbij een noemer 0 wordt, is een valse oplossing. Zo’n vergelijking heet een breukvergelijking (in het boek een gebroken vergelijking). Bij Breuken kies je een van drie vormen en zie je de stappen en beide kanten als grafiek.
Voorbeeld
Los op. Mag niet → . Vermenigvuldig beide kanten met x − 1 → , dus en . Controle → en mag. Een andere vergelijking, , geeft de kandidaat . Maar maakt de noemer 0: dat is een valse oplossing en de vergelijking heeft geen oplossing.
Let op!

Een wortelvergelijking: controleer de kandidaten

Kwadrateren van beide kanten van een wortelvergelijking kan een kandidaat toevoegen die geen oplossing is. Een wortel is nooit negatief, dus de rechterkant moet ook minstens 0 zijn. Vul elke kandidaat in de OORSPRONKELIJKE vergelijking in, niet in de gekwadrateerde. In de grafiek geldt de gekwadrateerde vergelijking ook op de gestippelde spiegeltak −√: een punt daar is een valse oplossing. Bij Wortels kies je √(a x + b) = c x + d en zie je elke kandidaat gecontroleerd.
Voorbeeld
Los op. Kwadrateer → , dus en → kandidaten en . Controleer → links , rechts 3: gelijk. Controleer → links , rechts −1: niet gelijk, een valse oplossing op de gestippelde tak. De oplossing is .
−2−112345−3−2−112345xy(3, 3)(−1, −1)solutionfalse solution
Regel

Een ongelijkheid met een breuk: het tekenschema

Haal alles naar één kant en maak er ÉÉN breuk van. Zoek het nulpunt van de teller en het nulpunt van de noemer, zet ze in een tekenschema en schrijf op elk deel het teken van de teller, van de noemer en van de breuk. Lees het antwoord af uit de tekens van de breuk. Het nulpunt van de teller hoort alleen bij het antwoord bij ≤ en ≥; het nulpunt van de noemer nooit. Dit tekenonderzoek zie je bij Tekenschema: het tekenschema, de getallenlijn en de grafiek.
Voorbeeld
Los op. Naar één kant → . Nulpunten → (teller) en (noemer). De breuk is + voor , − voor en + voor . We willen ≤ 0, dus . Bij is de breuk 0, dus 4 hoort bij het antwoord; bij heeft de breuk geen waarde.
x−34numerator−−+0denominator−++fraction+−+0x−34
Regel

Een samengestelde functie: eerst u, dan x

Een samengestelde functie zoals √(5 − 2x) is een ketting: eerst , dan de buitenste functie √u. Los de ongelijkheid eerst op voor u en ga daarna terug naar x. √u, 2^u en log₂ u groeien mee met u, dus het teken blijft. 1/u daalt aan elke kant van 0, dus het teken draait om en de twee kanten van 0 doe je apart. Let op het domein: √u kan alleen bij u ≥ 0, log₂ u alleen bij u > 0 en 1/u alleen bij u ≠ 0. Is a in u = a x + b negatief, dan draaien de uiteinden om als je teruggaat naar x. Bij Samengestelde functie kies je een van zes buitenste functies.
Voorbeeld
Los op. Domein → . Kwadrateer → . Dus ligt tussen 0 en 9. Terug naar x → geeft en geeft . Omdat negatief is, draaien de uiteinden om → .
u = 5 − 2x09x−22.5
Let op!

Vermenigvuldig nooit met de noemer

Vermenigvuldig je beide kanten van met x − 2, dan vergeet je dat x − 2 negatief kan zijn. Voor blijft het teken, voor draait het om. Wie toch vermenigvuldigt, vindt alleen en verliest alle . Haal alles naar één kant en gebruik het tekenschema. In het antwoord staat het nulpunt van de noemer nooit, ook niet bij ≤ of ≥: de formule heeft daar geen waarde.
Voorbeeld
wordt met de nulpunten en . De breuk is − voor , + voor en − voor . Antwoord → of . Controle → geeft , dat is onder 2. geeft , dat is niet onder 2. geeft , onder 2.
x22.5numerator++−0denominator−++fraction−+−0x22.5
Tip

Je eigen vergelijking of ongelijkheid

Bij Eigen vergelijking en Eigen ongelijkheid typ je zelf f(x) en g(x). De applicatie zoekt oplossingen en grenswaarden tussen −50 en 50 (een opmerking op het scherm zegt dat) en controleert ze in de formule. Een grens die geen eenvoudig getal is, wordt afgerond op 2 decimalen: schrijf “ongeveer”. Een formule die ergens geen waarde heeft (een wortel uit een negatief getal, delen door 0) geeft geen fout: het scherm zegt waar. Een zoekactie kan een oplossing buiten het bereik missen, kijk dus ook naar de grafiek. Een GR doet hetzelfde met zijn snijpunt-functie.
Voorbeeld
heeft drie oplossingen → , en . Controle → , en . Voor zijn beide kanten ongeveer 0,59.
Definitie

Een parameter: een familie van grafieken

Een formule met een letter p naast x, zoals , is een hele verzameling formules: elke waarde van p geeft een andere grafiek. De letter p is een parameter. Zoek wat alle grafieken gemeen hebben. Hier gaat elke grafiek door (0, 4), omdat de term met p bij verdwijnt. Bij Familie van grafieken typ je y = f(x, p) en verander je p; de grafieken van de andere gehele waarden van p staan er bleek bij.
Voorbeeld
. Bij is de waarde 4 voor elke p, dus elke grafiek gaat door (0, 4). Voor p = 4 is de formule → de grafiek raakt de x-as bij .
−4−2246−2246810xyp = 4(0, 4)
Regel

Het aantal oplossingen en de kritieke waarden

Het aantal oplossingen van een vergelijking met een parameter kan met p veranderen. Een waarde van p waarbij dat gebeurt, is een kritieke waarde. Kijk bij naar de discriminant → D > 0 geeft twee oplossingen, D = 0 één en D < 0 geen. D = 0 bij p = −4 en bij p = 4: dat zijn de kritieke waarden. Bij Aantal oplossingen laat een balk het aantal oplossingen zien voor p van −8 tot 8 en markeert hij de kritieke waarden.
Voorbeeld
p = 5: D = , twee oplossingen → en . p = 4: D = , één oplossing → . p = 3: D = , geen oplossing. Controle → .
Regel

Oplossen voor x: de oplossing als formule in p

Los een vergelijking met een parameter op door p als een getal te behandelen: haal de termen met x samen en schrijf x als formule in p. Kijk daarna naar de waarden van p waarvoor dat niet werkt, zoals delen door 0. Voor zo’n p heeft de vergelijking geen oplossing of is elke x een oplossing. Bij een vergelijking met een parameter schrijf je de oplossing als functie van de parameter. Bij Oplossen voor x kies je een van vier sjablonen en zie je x tegen p.
Voorbeeld
Los op. Haal de x-termen samen → . Voor p ≠ 3 → . Voor p = 5 geeft dit , voor p = 0 geeft het . Controle p = 5 → . Voor p = 3 heeft de linkerkant geen x en verschillen de getallen (0 en 6): geen oplossing.
Definitie

Een punt op een cirkel: de parametervoorstelling

Een punt dat over een cirkel met middelpunt (p, q) en straal r beweegt, beschrijf je met de parametervoorstelling x(t) = p + r cos(w t) en y(t) = q + r sin(w t). De tijd t is de parameter. Het getal w zegt hoe snel het punt draait; één ronde duurt 2π : w. Laat je t weg (cos² + sin² = 1), dan krijg je de vergelijking van de baan: (x − p)² + (y − q)² = r². Bij Cirkelbaan stel je p, q, r, w en de tijd in.
Voorbeeld
, → middelpunt (2, 1), straal 3, één ronde duurt π. Op t = 0 is het punt in (5, 1). Op t = π/4 is de hoek 2t gelijk aan π/2 en het punt in (2, 4). De baan is . Controle van het punt → .
−2−1123456−3−2−112345xyP
Regel

Snelheid, baansnelheid en de raaklijn

De snelheid van een bewegend punt is de snelheidsvector v(t) = (x′(t), y′(t)). Die ligt langs de baan, dus hij wijst in de richting van de raaklijn. Op een cirkel is x′(t) = −r w sin(w t) en y′(t) = r w cos(w t). De baansnelheid |v| = r × w is op elk moment hetzelfde en v staat loodrecht op de straal: hun inproduct is 0. De versnelling wijst naar het middelpunt en heeft grootte r w². De raaklijn gaat door P in de richting van v. Bij Snelheid en raaklijn zie je dit alles op een moment dat je kiest.
Voorbeeld
Op de baan van de vorige kaart op t = π/4: v = (−6, 0) en de baansnelheid is . De straal naar P is (0, 3) en → v staat loodrecht op de straal. De raaklijn door P = (2, 4) met richting (−6, 0) is horizontaal → . De versnelling is (0, −12), met grootte , naar het middelpunt.
−2−1123456−3−2−112345xytangentvelocityP
Regel

Een lijn en een cirkel: wanneer is het punt erbinnen?

Een punt dat start in (x₀, y₀) met snelheid (vx, vy) is op tijdstip t in (x₀ + vx t, y₀ + vy t). Het ligt op de cirkel als → een kwadratische vergelijking in t. D > 0: het punt gaat op twee momenten naar binnen en naar buiten; D = 0: het raakt net; D < 0: het komt nooit bij de cirkel. Het moment van de kleinste afstand tot de oorsprong is t = −(x₀ vx + y₀ vy) : (vx² + vy²). Bij Een lijn en een cirkel stel je het begin, de snelheid en R in.
Voorbeeld
Een punt start in (−5, 3) met snelheid (2, 0): zijn plaats is . Op de cirkel → , dus of → t = 4,5 (het gaat eruit, in (4, 3)) en t = 0,5 (het gaat erin, in (−4, 3)). Kleinste afstand: t = , in (0, 3), afstand 3.
Tip

Formules typen en alles privé houden

In de eigen tabbladen typ je formules met x (en p of t waar het tabblad dat zegt): + − × : ^, haakjes, en sqrt, abs, ln, exp en log2. Je mag of schrijven en een komma of een punt voor een decimaal. Een formule die niet te lezen is, krijgt een melding die zegt wat je moet veranderen. Alles wat je typt of kiest blijft in je browser: er wordt niets opgeslagen en niets ergens naartoe gestuurd. Elke stepper, keuze en knop werkt ook met het toetsenbord.
Voorbeeld
Typ voor , voor en voor . De formule heeft bij geen waarde: het scherm zegt dat in plaats van een foutmelding te geven.

Oefenen

Los op en controleer het antwoord. Makkelijk
Toon de oplossing
Mag niet → , dus .
Vermenigvuldig beide kanten met en werk het haakje uit → , dus en .
Controle → mag en .
Een kandidaat is pas een oplossing als de oorspronkelijke vergelijking klopt en geen noemer 0 is.
Los op. Makkelijk
Toon de oplossing
Nulpunten → (teller) en (noemer).
Tekens van de breuk: + voor , − voor en + voor .
x−13numerator−−+0denominator−++fraction+−+0x−13
We willen > 0: de twee buitenste stukken.
of
De ongelijkheid is strikt, dus hoort er niet bij; nooit, want daar heeft de breuk geen waarde.
Los op voor x. Wat is x voor p = 2? Welke waarde van p mag niet? Makkelijk
Toon de oplossing
Vermenigvuldig beide kanten met p (p ≠ 0) → .
Dus .
Voor p = 2 → . Controle → .
De waarde p = 0 mag niet: de breuk heeft geen waarde.
x = 4p − 3; voor p = 2 is ; p = 0 mag niet
Als je x als formule in p schrijft, heb je de oplossing voor alle toegestane waarden van p in één keer.
Los op en controleer de kandidaten in de oorspronkelijke vergelijking. Middel
Toon de oplossing
Kwadrateer beide kanten → , dus en . Kandidaten → en .
Controleer → links , rechts → gelijk, een oplossing.
Controleer → links , rechts → niet gelijk, een valse oplossing.
De rechterkant moet minstens 0 zijn: daarmee valt meteen af.
Los op. Middel
Toon de oplossing
Haal alles naar één kant → .
Nulpunten → (teller) en (noemer).
Tekens van de breuk: + voor , − voor en + voor .
x−31numerator−++0denominator−−+fraction+−+0x−31
We willen ≥ 0 → (het nulpunt van de teller hoort erbij) of ( heeft geen waarde).
of
Vermenigvuldigen met x − 1 had het stuk laten verdwijnen.
Een punt beweegt met en . Bepaal de plaats op t = π/6, de baansnelheid daar en de vergelijking van de baan. Middel
Toon de oplossing
Het middelpunt is (1, −2), r = 2 en w = 3. Op t = π/6 is de hoek 3t gelijk aan π/2, dus P = (1, 0).
De snelheidsvector is v(t) = (−6 sin 3t, 6 cos 3t). Op t = π/6: v = (−6, 0) en de baansnelheid is .
−2−11234−5−4−3−2−112xytangentvelocityP
De baan is . Controle van P → .
P = (1, 0), baansnelheid 6, baan
De straal naar P is (0, 2) en → v staat loodrecht op de straal, dus de raaklijn in P is de lijn .
Voor welke positieve waarde van p heeft precies één oplossing? Wat is die oplossing? Moeilijk
Toon de oplossing
Eén oplossing betekent , dus .
Dus p = 6 of p = −6; de positieve is p = 6.
Dan is , dus . Controle → .
De kritieke waarden zijn p = −6 en p = 6. Voor p = 7: D = , dus twee oplossingen.
p = 6, met
Voor |p| > 6 zijn er twee oplossingen en voor |p| < 6 geen.
Los op. Hoeveel gehele getallen zitten in het antwoord? Moeilijk
Toon de oplossing
Domein → , dus .
log₂ u groeit mee met u, dus het teken blijft → . Met → .
Dus 0 < u ≤ 8. Terug naar x → , dus en .
u = 2x − 308x1.55.5
De gehele getallen met zijn 2, 3, 4 en 5: 4 getallen.
; vier gehele getallen
Het domein geeft het open uiteinde; ≤ geeft het gesloten uiteinde.
Een punt start in (−8, −3) met snelheid (2, 1). Wanneer is het binnen de cirkel en hoe dicht komt het bij de oorsprong? Moeilijk
Toon de oplossing
De plaats is , dus .
Op de cirkel → , dus met D = .
t = en t = → het punt is binnen voor 1,6 < t < 6.
Kleinste afstand: t = . Dan is en de afstand is .
binnen voor 1,6 < t < 6; kleinste afstand ongeveer 0,89, op t = 3,8
Het moment van de kleinste afstand ligt precies tussen het erin gaan en het eruit gaan → .
Bent u docent?

Geef live lessen met deze applicaties aan uw hele klas. Probeer het gratis: de eerste één maand.

Gratis proberen

Past bij deze leerjaren

IB (MYP, Diploma): MYP 4, MYP 5, Diploma, jaar 1, Diploma, jaar 2

Cambridge International: IGCSE, AS Level, A Level

Nederland: Klas 3 (havo, vwo), Havo · Wiskunde B, Vwo · Wiskunde B

Turkije (MEB): Klas 9, Klas 10, Klas 11, Klas 12

Engeland (GCSE, A Level): Year 10 (GCSE), Year 11 (GCSE), Year 12 (A Level), Year 13 (A Level)

VS (Common Core): Algebra 1, Algebra 2, Precalculus

Wat de applicaties bij dit onderwerp leren 4 applicaties

Breuk- en wortelvergelijkingen met controle

  • Een vergelijking met x in de noemer oplossen en controleren
  • Een wortelvergelijking oplossen en de valse oplossing noemen
  • Een eigen vergelijking f(x) = g(x) invoeren en de oplossingen aflezen

Bijzondere ongelijkheden: tekenonderzoek, samengestelde functies en je eigen ongelijkheid

  • Een ongelijkheid met een breuk oplossen met een tekenschema
  • Een ongelijkheid met een samengestelde functie oplossen: eerst u, dan x
  • Weten dat een nulpunt van de noemer nooit in het antwoord zit

Parameters: familie van grafieken, oplossingen en kritieke waarden

  • Een parameterfamilie en het gemeenschappelijke punt vinden
  • Vinden hoeveel oplossingen er zijn bij een waarde van p
  • De oplossing als formule in p schrijven en de uitzonderingen noemen

Een bewegend punt op een cirkel of een lijn

  • Een punt beschrijven dat op een cirkel beweegt met x(t) en y(t)
  • Snelheidsvector, snelheid en raaklijn op een moment vinden
  • Vinden wanneer een punt op een lijn binnen een cirkel ligt