Interactive Lessons

Afgeleiden en toenamediagrammen

Lesnotities

Definitie

Eén afgeleide, drie schrijfwijzen

De afgeleide van schrijf je als of of : drie schrijfwijzen voor dezelfde afgeleide functie. Het getal is de waarde bij : de helling van de raaklijn in dat punt. Het is de limiet van de differentiequotiënten als .
Voorbeeld
geeft , dus . De quotiënten bij voor , , en zijn , , en : ze naderen .
Regel

De standaardafgeleiden

Leer de standaardafgeleiden: , , , , , en ( in radialen). De machtsregel geldt ook voor wortels en breuken: schrijf eerst en .
Voorbeeld
geeft , dus . Een controle met een kleine stap: , dicht bij de exacte waarde .
Regel

Combineren: factor, inwendige functie, verschuiving

Voor is de afgeleide . De verschuiving verdwijnt, de factor blijft staan en de factor van de inwendige functie komt ervoor: neem bij , niet bij .
Voorbeeld
heeft , en . Dus en .
Let op!

Twee fouten met de tabel

Een variabele exponent is niet de machtsregel: is niet , de afgeleide van heeft de factor . Een andere fout is het teken: , niet .
Voorbeeld
bij : de goede waarde is . De fout geeft .
Definitie

De vergelijking van de raaklijn

De raaklijn in gaat door het punt met helling : . Werk uit tot de vorm .
Voorbeeld
bij : en , dus . De raaklijn is ; bij heeft hij hoogte .
xyA
Regel

Een raaklijn met een gegeven helling

Om de raaklijnen met helling te vinden, los je op: elke oplossing is een raakpunt. Is een tweedegraadsfunctie, dan kunnen er twee raakpunten zijn en dus twee raaklijnen met dezelfde helling.
Voorbeeld
en : geeft , dus of . De raakpunten zijn en , de raaklijnen zijn en .
xyAB
Definitie

De raaklijn aan een baan

Een punt beweegt langs , . Zijn snelheidsvector wijst langs de raaklijn, dus de helling is . Is en , dan is de raaklijn verticaal; zijn beide , dan is er geen raaklijn.
Voorbeeld
, bij : het punt is en de snelheidsvector is . De helling is en de raaklijn is .
xyP
Definitie

De tweede afgeleide

De tweede afgeleide is de afgeleide van , ook geschreven als . Het teken van zegt stijgen of dalen; het teken van zegt of de helling toeneemt () of afneemt (). Dus en : steeds sneller stijgend; en : steeds langzamer stijgend; en hetzelfde voor dalen.
Voorbeeld
geeft en . Bij : en , steeds sneller stijgend. Bij : en , steeds langzamer stijgend.
Regel

Het buigpunt

Een buigpunt is een punt van de grafiek waar van teken wisselt: de grafiek buigt daarna de andere kant op. Los op en kijk naar het teken van links en rechts van de oplossing.
Voorbeeld
heeft bij . gaat daar van negatief naar positief, dus het buigpunt is . In de figuur heeft het blauwe deel en het oranje deel .
xyI
Let op!

is niet genoeg

Een punt met is alleen een buigpunt als het teken van wisselt. Een horizontale raaklijn () is ook geen buigpunt: het is een maximum, een minimum of een vlakke doorgang.
Voorbeeld
heeft . Bij is dat , maar en : geen tekenwisseling, dus geen buigpunt. De raaklijn in is horizontaal en het punt is een minimum.
xyO
Definitie

Het toenamediagram

Een toenamediagram laat de verandering van in elke stap zien als een staafje: . Een staafje boven de as is een stijging, een staafje onder de as is een daling. Je kunt het tekenen bij een tabel, een formule of een grafiek.
Voorbeeld
Een tabel geeft , , , , bij , , , , . De staafjes zijn , , en .
Δy+1+2+3+401234y235812Δy per step
Regel

De staafjes lezen

Vergelijk staafjes die naast elkaar staan. Boven de as en groeiend: stijgt steeds sneller; boven de as en krimpend: stijgt steeds langzamer. Onder de as en langer: daalt steeds sneller; onder de as en korter: daalt steeds langzamer. Gelijke staafjes: een rechte lijn.
Voorbeeld
, , , : de staafjes zijn , en . Ze liggen onder de as en worden korter, dus daalt steeds langzamer.
Δy−3−2−10123y10754Δy per step
Regel

Van de staafjes naar de grafiek

Om de grafiek bij de staafjes te tekenen, begin je bij de beginwaarde en tel je elk staafje op bij de vorige waarde: de grafiek is het lopende totaal van de staafjes. Een staafje van is een vlak stuk.
Voorbeeld
Beginwaarde en staafjes , , , : de waarden zijn , , en .
Δy+2+2−1−301234y24652Δy per step
Definitie

De gemiddelde verandering

Het differentiequotiënt op is : de helling van de lijn door de twee punten (de gemiddelde verandering). De staafjes van de eenheidsstappen tellen op tot , dus het quotiënt is hun som gedeeld door de breedte.
Voorbeeld
op : . De staafjes van de eenheidsstappen zijn en , en .
Tip

Wat voor soort functie?

Kijk naar de staafjes van een tabel met gelijke stappen. Gelijke staafjes: lineair. Staafjes die steeds evenveel groter worden: kwadratisch. Staafjes die steeds met dezelfde factor groter worden: exponentieel. Vergelijk de staafjes met een verschil en met een quotiënt.
Voorbeeld
, , , heeft de staafjes , , . De quotiënten zijn en : dezelfde factor, dus exponentieel. Het volgende staafje is en de volgende waarde is .
Δy+2+4+80123y571119Δy per step
Tip

De applicaties gebruiken

Elke knop werkt met het toetsenbord: Tab gaat naar de volgende, Enter (of een klik) drukt erop en met de pijltjestoetsen omhoog en omlaag verander je het getal in een vak. Kommagetallen mag je met een punt of een komma typen. Wat je typt of kiest wordt nergens naartoe gestuurd. De opgaven zijn origineel: we hebben ze voor deze applicaties geschreven.
Voorbeeld
Voor bij is de exacte waarde en het antwoord wordt op 2 decimalen gevraagd: typ (een punt werkt ook); een antwoord binnen van de goede waarde telt mee.

Oefenen

. Hoeveel is ? Makkelijk
Toon de oplossing
De machtsregel geeft .
Vul in: .
Antwoord →
Controle → een stap van geeft het quotiënt , dicht bij .
Een tabel geeft , , , bij , , , . Teken het toenamediagram en beschrijf hoe verandert. Makkelijk
Δy+2+3+40123y35812Δy per step
Toon de oplossing
De staafjes zijn , en .
Alle staafjes liggen boven de as, dus stijgt; de staafjes groeien, dus het stijgt steeds sneller.
Antwoord → staafjes , , : stijgt steeds sneller
Controle → : de staafjes tellen op tot de totale verandering.
. Geef de vergelijking van de raaklijn in . Makkelijk
Toon de oplossing
en , dus .
De raaklijn is .
Antwoord →
Controle → bij geeft de raaklijn , de waarde van daar.
. Hoeveel is ? Makkelijk
Toon de oplossing
en de factor blijft staan: .
.
Antwoord →
Controle → stijgt bij (de logaritme groeit), dus een positieve helling past.
. Hoeveel is ? Rond af op 2 decimalen. Middel
Toon de oplossing
, dus .
.
Antwoord →
Controle → de fout geeft : veel te groot naast .
( in radialen). Hoeveel is ? Middel
Toon de oplossing
De inwendige functie heeft afgeleide : .
.
Antwoord →
Controle → dicht bij is , een lijn met helling .
. Een raaklijn van de grafiek heeft helling . Geef zijn vergelijking. Middel
Toon de oplossing
Los op: .
, dus de raaklijn is .
Antwoord →
Controle → bij geeft de lijn .
. Bepaal het buigpunt. Middel
Toon de oplossing
en .
geeft . is negatief voor en positief voor : het teken wisselt.
.
Antwoord → het buigpunt is
Controle → en : verschillende tekens links en rechts van .
. Hoeveel is ? Moeilijk
Toon de oplossing
De verschuiving verdwijnt. De inwendige functie heeft afgeleide .
.
.
Antwoord →
Controle → de factor van de inwendige functie vergeet je makkelijk: zonder hem krijg je .
Een punt beweegt langs , . Wanneer is de raaklijn horizontaal en wanneer verticaal? Moeilijk
xyABC
Toon de oplossing
en .
Horizontaal: geeft of ; de punten zijn en .
Verticaal: geeft (, niet ); het punt is en de raaklijn is de lijn .
Antwoord → horizontaal bij en , verticaal bij
Controle → in de figuur raken de horizontale raaklijnen de lus in en , de verticale in .
in stappen van vanaf . Bepaal de staafjes, zeg hoeveel groter elk staafje is dan het vorige en geef het volgende staafje. Moeilijk
Δy−1+1+3+501234y0−1038
Toon de oplossing
De waarden zijn , , , , .
De staafjes zijn , , en .
Elk staafje is groter dan het vorige (, , , ), dus het volgende staafje is .
Antwoord → staafjes , , , ; elk is groter; het volgende staafje is
Controle → . De stap is .
Op een spaarrekening staat 200 euro en elk jaar groeit het saldo met 5%. Hoeveel euro is de derde jaarlijkse toename? Rond af op 2 decimalen. Moeilijk
Toon de oplossing
De eerste toename is van : .
Elke volgende toename is keer de vorige: en .
Afgerond op 2 decimalen: euro.
Antwoord → euro
Controle → de saldi zijn , en , en .

Interactieve applicaties bij dit onderwerp

Gratis applicaties openen met een gratis leerlingaccount. Docenten kunnen alle applicaties gebruiken in een live les.

Over het gratis account en Plus

Bent u docent?

Geef live lessen met deze applicaties aan uw hele klas. Probeer het gratis: de eerste één maand.

Gratis proberen

Past bij deze leerjaren

IB (MYP, Diploma): Diploma, jaar 1, Diploma, jaar 2, MYP 5

Cambridge International: IGCSE, AS Level, A Level

Nederland: Havo · Wiskunde B, Vwo · Wiskunde A, Vwo · Wiskunde B, Havo · Wiskunde A

Turkije (MEB): Klas 12, Klas 11

Engeland (GCSE, A Level): Year 12 (A Level), Year 13 (A Level), Year 11 (GCSE)

VS (Common Core): Algebra 2, Precalculus, Calculus, Algebra 1

Wat de applicaties bij dit onderwerp leren 3 applicaties

Tabel van afgeleiden: schrijfwijze en standaardfuncties

  • De afgeleide van een functie op vier manieren schrijven
  • De afgeleiden van xⁿ, eˣ, aˣ, ln x, sin x en cos x kennen
  • f(x) = c·g(kx + b) + d differentiëren
  • Een afgeleide controleren met een differentiequotiënt

Raaklijnen en de tweede afgeleide

  • De vergelijking van de raaklijn in een punt vinden
  • Raaklijnen met een gegeven helling vinden
  • Het teken van f″ gebruiken voor de kromming en buigpunten

Toenamediagrammen: de verandering van de verandering

  • Het toenamediagram tekenen van een tabel, formule of grafiek
  • Een grafiek opbouwen uit zijn staafjes
  • De gemiddelde verandering Δy/Δx op een interval uitrekenen
  • Lineaire, kwadratische en exponentiële tabellen herkennen aan staafjes