Aynı satırdaki iki noktanın y’si aynıdır: uzaklık ∣x2−x1∣’dir. Aynı sütundaki iki noktanın x’i aynıdır: uzaklık ∣y2−y1∣’dir. Yalnız bir koordinat değişir; sayı doğrusu kuralı yeter.
Örnek
(−4,3) ve (2,3) aynı satırda: ∣2−(−4)∣=6. (4,−3) ve (4,1) aynı sütunda: ∣1−(−3)∣=4.
Tanım
Dik kenarlar dx ve dy
P(x1,y1)’den Q(x2,y2)’ye giden eğik bir doğru parçasında dx=x2−x1 (yatay) ve dy=y2−y1 (yukarı ya da aşağı) diyelim. İşaretleri vardır: dx negatifse Q, P’nin solundadır. R(x2,y1) noktası, dik kenarları kareli kâğıdın çizgileri boyunca giden bir PRQ dik üçgeni tamamlar: PR=∣dx∣ ve RQ=∣dy∣.
Örnek
P(−3,−2)’den Q(4,3)’e: dx=4−(−3)=7 ve dy=3−(−2)=5. Dik kenarlar 7 ve 5’tir.
Kural
Uzaklık bağıntısı
PQ doğru parçası PRQ dik üçgeninin hipotenüsüdür; Pisagor’a göre PQ2=dx2+dy2 ve PQ=(x2−x1)2+(y2−y1)2. Kare alma işaretleri yok eder; noktaların sırası önemli değildir.
Örnek
P(−2,−2), Q(2,1): dx=4, dy=3; yani PQ=42+32=25=5.
Kural
Tam değer ve ondalık
dx2+dy2 tam kare değilse kökü bırak (n, yapabiliyorsan sadeleştir: 20=25); ondalık değeri yalnızca istenirse ver.
Örnek
(1,1) ve (3,5): dx=2, dy=4, d=4+16=20=25≈4,47.
Kural
Orijine uzaklık
Orijin O(0,0)’dan P(a,b)’ye dik kenarlar a ve b’dir; yani OP=a2+b2. Bu, bağıntının x1=y1=0 özel durumudur.
Örnek
P(−3,4): OP=(−3)2+42=9+16=25=5.
Tanım
Doğru parçasının orta noktası
A(x1,y1) ve B(x2,y2) noktalarının orta noktası M, koordinatların ortalamasına sahiptir: M=(2x1+x2,2y1+y2). A’ya ve B’ye eşit uzaklıktadır.
Örnek
A(−4,−1), B(2,5): M=(2−4+2,2−1+5)=(−1,2).
Kural
Orta noktadan uç nokta
M, AB’nin orta noktasıysa ve M ile A’yı biliyorsan, B noktası M’ye A kadar uzaktadır, öbür tarafta: xB=2xM−xA ve yB=2yM−yA.
Örnek
M(3,−1), A(−2,4): B=(2⋅3−(−2),2⋅(−1)−4)=(8,−6).
Tanım
Doğru parçasını bölme: iç bölünme
AB doğru parçası üzerinde AP:PB=m:n olan P noktası, AB’yi m+n eşit parçaya böler ve A’dan m parça uzaktadır. Koordinatları P=(m+nnx1+mx2,m+nny1+my2): A’nın yanındaki sayı (m), B’nin koordinatlarını çarpar.
Örnek
A(−4,−3), B(5,3), AP:PB=1:2: xP=32⋅(−4)+1⋅5=−1 ve yP=32⋅(−3)+1⋅3=−1; yani P(−1,−1).
Kural
Yolun kesri
Aynı nokta P=A+t(B−A)’dır; burada t=m+nm: x’te ve y’de yolun t kesri kadar git. m=n için t=21 olur ve P orta noktadır.
Örnek
A(2,1), B(14,9), AP:PB=1:3: t=41; yani P=(2+41⋅12,1+41⋅8)=(5,3).
Kural
Neden doğru: benzer üçgenler
A’dan yatay doğruyu, P ve B’den dikey doğruları çiz; onu S ve T’de keserler. ASP ve ATB dik üçgenlerinin A’daki açısı ortaktır; bu yüzden benzerdirler ve AS:AT=AP:AB=m:(m+n). Bağıntı budur, her seferinde bir koordinat için.
Örnek
A(−4,−3), P(−1,−1), B(5,3): AS=3 ve AT=9; 3:9=1:3, bu da m:n=1:2 için m:(m+n)’dir.
Kural
Doğru parçasını bölme: dış bölünme
P, AB doğrusu üzerinde ama doğru parçasının dışındaysa ve AP:PB=m:n, m=n ise P=(n−mnx1−mx2,n−mny1−my2). Tek fark eksi işaretidir.
Örnek
A(−3,−2), B(1,0), AP:PB=3:1: xP=1−31⋅(−3)−3⋅1=3 ve yP=1−31⋅(−2)−3⋅0=1; yani P(3,1), B’nin ötesinde.
Kural
Doğru parçasının hangi tarafında?
Dış bölünmede m>n ise P, B’nin ötesindedir (AP uzun parçadır); m<n ise A’nın ötesindedir. İç bölünmede m>n ise P, B’ye daha yakındır. m=n için dış nokta yoktur.
Örnek
AP:PB=1:3 dış bölünme: m<n, yani P, A’nın ötesinde. AP:PB=3:1 dış bölünme: m>n, yani P, B’nin ötesinde.
Kural
Verilen noktadan oran
P, AB üzerindeyse ve üç noktayı da biliyorsan bir eksen boyunca farkları karşılaştır: AP:PB=(xP−xA):(xB−xP). y farkları aynı oranı verir.
Örnek
A(1,2), P(4,5), B(10,11): x farkları 3 ve 6; yani AP:PB=1:2; y farkları 3 ve 6 da uyuşur.
Tanım
Üçgenin ağırlık merkezi
A, B, C köşeli üçgenin ağırlık merkezi G, üç koordinatın ortalamasına sahiptir: G=(3x1+x2+x3,3y1+y2+y3). Her kenarortay üzerindedir ve onu köşeden başlayarak 2:1 oranında böler.
Örnek
A(−1,−1), B(5,−1), C(2,5): G=(3−1+5+2,3−1−1+5)=(2,1). AB’nin orta noktası M(2,−1); CG=4, GM=2.
Kural
Kenarlardan üçgenin türü
AB2, BC2 ve CA2’yi uzaklık bağıntısıyla bul. İki kare eşitse ikizkenar; üçü de eşitse eşkenar. En büyüğü diğer ikisinin toplamına eşitse (a2+b2=c2) karşısındaki açı diktir. Kökleri değil, kareleri karşılaştır.
Örnek
A(1,5), B(4,2), C(7,5): AB2=18, BC2=18, CA2=36=18+18. Dik ve ikizkenar; dik açı B’de.
Kural
Koordinatlardan çevre ve alan
Çevre, üç uzaklığın toplamıdır. Üçgenin dik açısı varsa dik kenarları taban ve yükseklik al: alan =21⋅b⋅h (taban b, yükseklik h). İki kenar eksenler boyunca ise bu kolaylaşır.
Örnek
A(−2,−1), B(2,−1), C(2,2): AB=4, BC=3, AC=5; çevre 12. Dik açı B’de: alan =21⋅4⋅3=6.
Kural
Doğrudaş üç nokta
A, B, C üç noktası, AB, BC, CA içinde en uzunu diğer ikisinin toplamına eşitse ve yalnız o zaman doğrudaştır. Kareleri değil, uzaklıkları karşılaştır ve kökleri tam bırak.
Kare başına k km olan bir haritada düz uzaklık (kuş uçuşu) dx2+dy2⋅k’dır. Sokak ızgarasında dik kenarları yürürsün: (∣dx∣+∣dy∣)⋅k; hiçbir zaman daha kısa değildir. Gerçek bir yol bunların arasında ya da daha uzundur.
Örnek
A(−2,−1), B(2,2), 1 kare = 2 km: düz uzaklık 16+9⋅2=10 km; sokaklar boyunca (4+3)⋅2=14 km.
Kural
Ev, direğin menzilinde mi?
Bir telefon direği M, kendisine uzaklığı en çok menzil r olan her noktaya ulaşır: bu noktalar merkezi M, yarıçapı r olan daireyi doldurur. Bir H evi, MH≤r ise menzil içindedir. İki tarafın karesini almak kök olmadan aynı sınamayı verir: MH2≤r2, burada MH2=dx2+dy2. Kareyi kareyle karşılaştır.
Örnek
Direk M(0,0), menzil 5 km, 1 kare =1 km. Ev H1(3,2): MH2=32+22=13≤25=52, menzil içinde. Ev H2(5,3): MH2=25+9=34>25, menzil dışında.
Kural
İki şehre eşit uzaklıkta bir nokta
C istasyonu A ve B şehirlerine eşit uzaklıkta olmalı: CA=CB, yani CA2=CB2. İkisini de uzaklık bağıntısıyla yaz. C, x ekseni üzerindeyse C(x,0) olur, x2 terimleri sadeleşir ve birinci dereceden bir denklem kalır. İstasyon, AB’yi orta noktasından dik kesen doğrunun üzerindedir.
Örnek
A(0,3), B(4,1), C(x,0): x2+32=(x−4)2+12, yani x2+9=x2−8x+17 ve 8x=8, x=1. Kontrol: CA2=1+9=10 ve CB2=9+1=10.
Kural
Düz haritada enlem ve boylam
Küçük bir bölgenin düz haritasında bir derece enlem yaklaşık 111 km’dir. Bir derece boylam yaklaşık 111cos(enlem) km’dir, çünkü meridyenler kutuplara doğru birbirine yaklaşır. Yani dy=Δenl⋅111, dx=Δboy⋅111cos(enl) ve d=dx2+dy2. Sonuç düz harita tahminidir, yerküre üzerindeki tam uzaklık değildir.
Örnek
Enlemi 60∘ olan, boylamları 4 derece farklı iki yer: cos60∘=21, yani d=4⋅111⋅21=222 km. Ekvatora yakın, birbirinin 3 derece doğusunda ve 4 derece kuzeyinde iki yer: dx=333, dy=444, d=3332+4442=555 km.
Kural
Uzaklık, süre ve yolculuğun uzunluğu
Süreyi bulmak için uzaklığı hıza böl: t=vd. Birkaç düz parçadan oluşan bir yolculukta parçaların uzunluklarını topla: AB+BC en az AC’dir ve ancak B, AC doğru parçası üzerindeyse eşittir.
Örnek
Bir dron A(0,0)’dan B(6,8)’e 30 km/sa hızla uçar: AB=62+82=10 km ve t=3010 sa =20 dakika.
Püf noktası
Dik üçgen üçlülerini bil
Dik kenarlar 3 ve 4 ise (ya da 6 ve 8, 5 ve 12, 8 ve 15) uzaklık tam sayıdır: 5, 10, 13, 17. Hesap makinesine uzanmadan önce bunları fark et.
Örnek
(0,0)’dan (−9,12)’ye: dik kenarlar 9 ve 12, 3 ile 4’ün 3 katıdır; yani d=3⋅5=15.
Püf noktası
Önce çiz, sonra büyüklüğü kontrol et
Noktaları hızlı bir çizimde işaretle. Uzaklık en az ∣dx∣ ve ∣dy∣’nin büyüğü, en çok ∣dx∣+∣dy∣’dir. Orta nokta uçların arasında, ağırlık merkezi üçgenin içindedir. Bu sınırların dışındaki cevap yanlıştır.
Örnek
(0,0) ve (3,4): d, 4 ile 7 arasında olmalı. 5 cevabı uyar; 7 dik kenarlar boyunca yürümektir.
Püf noktası
Varsayımı sına
Varsayım, “uzaklık ∣dx∣+∣dy∣’dir” gibi bir tahmindir. Onu eksene paralel bir çiftte ve eğik bir çiftte sına. Başarısız olan tek bir örnek onu çürütmeye yeter; işleyen örnekler kanıt değildir, gerekçe kanıttır (Pisagor, benzer üçgenler).
Örnek
“d=∣dx∣+∣dy∣” (0,0) ve (5,0) için işler ama (0,0) ve (3,4) için çürür: 7=5.
Püf noktası
Gerçek yaşam problemi için dört aşama
Dört aşamada çalış: neyin verildiği ve neyin istendiği, bunları hangi bağıntının bağladığı, çözüm ve bir çizime ya da ikinci bir yola göre sağlama. Neyi varsaydığını söyle (düz harita, düz rota): bir model verisi kadar iyidir.
Örnek
Direk: verilenler M, H ve r; istenen: menzilde mi değil mi; bağıntı MH2≤r2; çözüm 13≤25; sağlama: çizimde H1 dairenin içindedir.
Dikkat!
Dik kenarları toplamak
Sık yapılan hata d=∣dx∣+∣dy∣ yazmaktır. Bu, ızgara boyunca yürümenin uzunluğudur; düz uzaklık için kareler ve kök gerekir.
İki hata: dx2+dy2’de durmak (bu d2’dir, d değil) ve dx2+dy2’yi ∣dx∣+∣dy∣ diye yazmak. Bir toplamın karekökü, köklerin toplamı değildir.
Örnek
(0,0)’dan (3,4)’e: 9+16=25 değeri d2’dir, yani d=5. Ve 9+16=5’tir, 3+4=7 değil.
Dikkat!
Negatif sayılarda işaret hataları
Çıkarmayı parantezle yaz: x2−x1=3−(−5)=8, 3−5 değil. Kare aldıktan sonra işaret önemsizdir ama kare almadan önceki bir hata sayıyı değiştirir.
Örnek
P(−5,2), Q(3,−4): dx=3−(−5)=8 ve dy=−4−2=−6; yani d=64+36=10.
Dikkat!
m ile n’yi karıştırmak
AP:PB=m:n olduğunda nokta A’dan m parça uzaktadır; bu yüzden ağırlık m, B’nin koordinatına gelir: xP=m+nnx1+mx2. mx1+nx2 yazarsan n:m oranının noktasını, yani simetriğini bulursun. Kontrol: m>n ise P, B’ye daha yakın olmalı.
Örnek
A(0,0), B(6,0), AP:PB=1:2: xP=32⋅0+1⋅6=2; olması gerektiği gibi A’ya daha yakın. Karıştırılırsa 4 çıkardı.
Dikkat!
Uzaklığı uzaklığın karesiyle karşılaştırmak
MH2 uzaklığın karesidir, menzil r ise bir uzaklıktır. MH2 ile r2’yi ya da MH ile r’yi karşılaştır; MH2 ile r’yi asla.
Örnek
MH2=13 ve r=5: 13>5 “menzil dışında” dedirtir, ama doğru sınama 13≤25’tir: menzil içinde.
Dikkat!
Derece kilometre değildir
Derece farkı derece başına 111 km ile çarpılmalı, boylam farkı ayrıca cos(enlem) ile çarpılmalı. Derece cinsinden dx ve dy’yi km gibi kullanırsan uzaklık çok küçük çıkar.
Örnek
3 derece enlem 3⋅111=333 km eder, 3 km değil.
Uç durum
Özel durumlar
Aynı noktalar: d=0. Aynı satır ya da sütun: bir dik kenar 0 olur ve bağıntı ∣x2−x1∣ ya da ∣y2−y1∣ verir. m=n iken iç nokta orta noktadır, dış nokta yoktur; çünkü n−m=0.
Örnek
(2,5) ve (2,−1): dx=0; yani d=0+36=6. AP:PB=2:2 için nokta orta noktadır.
Alıştırmalar
A(−3,2) ile B(4,2) arasındaki ve C(5,−1) ile D(5,6) arasındaki uzaklığı bul. Kolay
Çözümü göster
A ve B’nin y’si aynı: AB=∣4−(−3)∣=7.
C ve D’nin x’i aynı: CD=∣6−(−1)∣=7.
Cevap → AB=7 ve CD=7
Kontrol: noktalar arasındaki kareleri say: ikisinde de 7.
P(−1,−2) ile Q(2,2) arasındaki uzaklığı bul. Kolay
Çözümü göster
Dik kenarlar: dx=2−(−1)=3 ve dy=2−(−2)=4.
Pisagor: PQ2=32+42=9+16=25.
Yani PQ=25=5.
Cevap → PQ=5
Kontrol: PQ, her dik kenardan (3 ve 4) uzun ve 3+4=7’den kısadır.
A(−4,6) ve B(8,−2) noktalarının orta noktasını bul. Kolay
Çözümü göster
xM=2−4+8=2.
yM=26+(−2)=2.
Cevap → M(2,2)
Kontrol: A’dan M’ye 6 yatay ve 4 aşağı gidersin; M’den B’ye yine 6 yatay ve 4 aşağı.
(−6,8) noktası orijinden ne kadar uzaktadır? Kolay
Çözümü göster
(0,0)’dan dik kenarlar −6 ve 8’dir.
d=(−6)2+82=36+64=100=10.
Cevap → 10
Kontrol: 6 ve 8, 3 ile 4’ün iki katıdır; uzaklık 5’in iki katıdır.
Bir telefon direği M(0,0)’da ve 5 km ulaşıyor (1 kare = 1 km). H(3,2)’deki ev menzil içinde mi? Kolay
Çözümü göster
dx=3 ve dy=2, yani MH2=32+22=13.
r2=52=25 ve 13≤25.
Cevap → evet, menzil içinde (MH2=13<25)
Kontrol: şekilde ev, menzil dairesinin içindedir.
Bir dron A(0,0)’dan B(6,8)’e (1 kare = 1 km) 30 km/sa hızla uçuyor. Uçuş kaç dakika sürer? Kolay
Çözümü göster
AB=62+82=100=10 km.
t=3010 sa =31 sa =20 dakika.
Cevap → 20 dakika
Kontrol: 30 km/sa dakikada 0,5 km eder ve 10÷0,5=20.
A(1,−2) ile B(4,4) arasındaki uzaklığı tam olarak bul ve 2 ondalık basamakla ver. Orta
Çözümü göster
dx=4−1=3 ve dy=4−(−2)=6.
d2=9+36=45.
d=45=35≈6,71.
Cevap → 35≈6,71
Kontrol: uzaklık 6 (büyük dik kenar) ile 9 (kenarların toplamı) arasında olmalı: 6,71 uyar.
M(3,−1), AB’nin orta noktası ve A(−2,4). B’yi bul. Orta
Çözümü göster
B, M’ye A kadar uzak, öbür tarafta: xB=2⋅3−(−2)=8.
yB=2⋅(−1)−4=−6.
Cevap → B(8,−6)
Kontrol: (−2,4) ve (8,−6) noktalarının orta noktası (2−2+8,24−6)=(3,−1).
P, AB doğru parçası üzerinde; A(−2,1), B(7,10) ve AP:PB=1:2. P’yi bul. Orta
Çözümü göster
Burada m=1, n=2 ve m+n=3.
xP=32⋅(−2)+1⋅7=33=1.
yP=32⋅1+1⋅10=312=4.
Cevap → P(1,4)
Kontrol: P, A’dan yolun 31’ündedir: −2+31⋅9=1 ve 1+31⋅9=4.
Bir arsanın köşeleri A(−2,−1), B(2,−1) ve C(2,2) (1 birim = 1 m). Çevresini ve alanını bul. Orta
Çözümü göster
AB=∣2−(−2)∣=4 ve BC=∣2−(−1)∣=3 kareli kâğıdın çizgileri boyunca uzanır.
AC=42+32=25=5; çevre 4+3+5=12 m.
Dik açı B’de: alan =21⋅4⋅3=6 m².
Cevap → çevre 12 m, alan 6 m²
Kontrol: 42+32=16+9=25=52; B’deki açı gerçekten diktir.
Köşeleri A(−3,2), B(6,5) ve C(0,−1) olan üçgenin ağırlık merkezini bul. Orta
Çözümü göster
Ağırlık merkezi üç koordinatın ortalamasına sahiptir.
xG=3−3+6+0=1.
yG=32+5+(−1)=36=2.
Cevap → G(1,2)
Kontrol: G üçgenin içinde olmalı; (1,2) iki koordinatta da köşelerin arasında.
Düz bir demiryolu (x ekseni) üzerindeki C(x,0) istasyonu A(1,4) ve B(5,2) şehirlerine eşit uzaklıkta olmalı. x’i bul. Orta
Çözümü göster
CA2=CB2: (x−1)2+42=(x−5)2+22.
x2−2x+17=x2−10x+29, yani 8x=12 ve x=23.
Cevap → x=23, yani C(23,0)
Kontrol: CA2=0,25+16=16,25 ve CB2=12,25+4=16,25.
Düz haritada bir derece her iki yönde 111 km’dir. B yeri, A yerinin 3 derece doğusunda ve 4 derece kuzeyinde. Aralarındaki uzaklık kaç km? Orta
Çözümü göster
dx=3⋅111=333 km ve dy=4⋅111=444 km.
d=3332+4442=11132+42=111⋅5=555 km.
Cevap → 555 km
Kontrol: 3-4-5 üçgeninin 111 katıdır.
Enlemi 60∘ olan iki yerin boylamları 6 derece farklı. Düz haritada aralarındaki uzaklık kaç km? Orta
Çözümü göster
Bir derece boylam 111cos60∘=111⋅21 km eder.
d=6⋅111⋅21=333 km.
Cevap → 333 km
Kontrol: ekvatorda 6⋅111=666 km olurdu; burada yarısıdır.
P, AB doğrusu üzerinde ve doğru parçasının dışında; A(2,−1), B(6,1) ve AP:PB=1:3. P’yi bul. Zor
Çözümü göster
Dış bölünme: m=1<n=3, yani P, A’nın ötesinde.
xP=n−mnx1−mx2=3−13⋅2−1⋅6=20=0.
yP=3−13⋅(−1)−1⋅1=2−4=−2.
Cevap → P(0,−2), A’nın ötesinde
Kontrol: A’dan P’ye (−2,−1), P’den B’ye (6,3): üç kat uzun, ters yönde.
x ekseni üzerindeki C(x,0) noktası A(1,3) ve B(5,1) noktalarına eşit uzaklıkta. x’i bul. Zor
Çözümü göster
Kareleri yaz: CA2=(x−1)2+32 ve CB2=(x−5)2+12.
Eşitle: x2−2x+10=x2−10x+26.
x2 sadeleşir: 8x=16, yani x=2.
Cevap → x=2, yani C(2,0)
Kontrol: CA2=1+9=10 ve CB2=9+1=10.
Köşeleri A(−3,1), B(0,−2) ve C(3,1) olan üçgen hangi türdendir? Çevresini ve alanını bul. Zor
En uzun AC=55 ve 25+35=55: eşit, yani noktalar doğrudaş.
B, A ile C arasındadır; AB:BC=25:35=2:3.
Cevap → evet, doğrudaş, AB:BC=2:3
x farklarıyla kontrol: 2−0=2 ve 5−2=3, yani 2:3; y farkları 4 ve 6 da 2:3 verir.
İki kasaba A(0,0) ve B(12,9) noktalarında (koordinatlar km). İki arkadaş düz yol üzerinde AP:PB=2:3 olan P’de buluşuyor. P’yi ve A’dan P’ye uzaklığı bul. Zor
Çözümü göster
Burada m=2, n=3; yani P=(53⋅0+2⋅12,53⋅0+2⋅9)=(524,518)=(4,8;3,6).
Bütün yol: AB=122+92=225=15 km.
AP yolun 52’idir: 52⋅15=6 km.
Cevap → P(4,8;3,6) ve AP=6 km
Kontrol: AP=4,82+3,62=36=6 km ve PB=15−6=9 km; yani AP:PB=6:9=2:3.
Bir kurye düz çizgilerle A(−2,−1)’den B(4,7)’ye, sonra C(16,12)’ye gidiyor (1 kare = 1 km), hızı 46 km/sa. Bütün yolculuk kaç dakika sürer? Zor
Çözümü göster
AB: dx=6, dy=8, yani AB=10 km.
BC: dx=12, dy=5, yani BC=122+52=13 km.
Yolculuk 10+13=23 km, yani t=4623 sa =30 dakika.
Cevap → 30 dakika
Kontrol: iki parça da 6-8-10 ve 5-12-13 üçlülerini kullanır; 46 km/sa, yarım saatte 23 km eder.
M(0,0)’daki bir direk 10 km ulaşıyor. H(x,6), x>0, evi tam menzil sınırında. x’i bul. K(7,7)’deki ev menzil içinde mi? Zor
Çözümü göster
Sınırda MH=r: x2+62=102, yani x2=64 ve x=8.
K: MK2=72+72=98 ve r2=100.
98<100, yani K içeridedir.
Cevap → x=8; evet, K menzil içinde
Kontrol: 82+62=100=102; 6-8-10 dik üçgeni.
Bu konunun etkileşimli uygulamaları
Ücretsiz uygulamalar ücretsiz öğrenci hesabıyla açılır. Öğretmenler tüm uygulamaları canlı derste kullanabilir.